Γ. Κουράγιος: Ανακαλύπτοντας το Δεσποτικό

Αντίπαρος

Η επίσκεψη στον χώρο ανασκαφών του Δεσποτικού στο τέλος της φετινής περιόδου εργασιών (ανασκαφής & αναστήλωσης) μας έφερε ένα βήμα πιο κοντά στο όραμα του Γιάννου Κουράγιου.

Στο τέλος της ξενάγησης είχαμε μια ενδιαφέρουσα συζήτηση για τη διαδρομή της ανασκαφής, τα ευρήματα, τη στήριξη ή μη σ’ αυτή την προσπάθεια αλλά και το όραμά του.

Πως ξεκίνησε το «ταξίδι» στο Δεσποτικό;

Γ.Κ.: «Πριν από περίπου 20 χρόνια όταν επισκέφτηκα για πρώτη φορά το νησί, μαζί με την αείμνηστη Ντόλη Γουλανδρή. Τότε παρατήρησα τα διάσπαρτα αρχιτεκτονικά μέλη και τα εντοιχισμένα στη μάντρα του Πέτρου Μαριάνου και μετά από ένα καλοκαίρι, το 1997 ξεκίνησα τις πρώτες έρευνες. Σωστικές αρχικά και από το 2001 συστηματικές με τη συμμετοχή εθελοντών φοιτητών».


 

Πίστευες ότι θα βρισκόσουν μπροστά σε τέτοιου μεγέθους αρχαιολογικές ανακαλύψεις;

Γ.Κ.: «Γνώριζα ότι ο Ν. Ζαφειρόπουλος το 1959 στην ίδια θέση είχε εντοπίσει αρχιτεκτονικά μέλη αρχαϊκού κτιρίου, τα οποία είχαν δημοσιεύσει το 1985 οι αρχιτέκτονες από το Πολυτεχνείο του Μονάχου (μάλιστα η Aenne Ohnesorg αυτής της ομάδας αρχιτεκτόνων το 2008 -30 χρόνια μετά- επέστρεψε στο Δεσποτικό και ανέλαβε την αρχιτεκτονική τεκμηρίωση του ιερού!). Αλλά όχι, δεν μπορούσα να φανταστώ ότι θα έρθουν στο φως περισσότερα από 20 κτίρια και ένα από τα σπουδαιότερα κυκλαδικά ιερά!».


 

Πώς επέλεξες να εστιάσεις στην αρχαϊκή εποχή;

Γ.Κ.: «Είναι η φάση ακμής αυτού του τόσο σπουδαίου ιερού, με τα πλουσιότερα ευρήματα... Η περίοδος που στο Αιγαίο αναπτύσσονται και ακμάζουν οι νησιωτικές πόλεις, οι οποίες επενδύουν και «διαφημίζουν» τον πλούτο και τη δύναμη τους σε τέτοια ιερά.

Το ιερό ελέγχεται από τους Παρίους, οι οποίοι κατά την αρχαϊκή περίοδο γίνονται μία από τις μεγαλύτερες δυνάμεις στο κεντρικό Αιγαίο. Ο πλούτος του ιερού αντικατοπτρίζει ακριβώς αυτό. Αντικατοπτρίζει επίσης και τις πολιτικές καταστάσεις εκείνης της περιόδου, όταν οι Νάξιοι -παραδοσιακοί αντίπαλοι των Παρίων- κυριαρχούν στη Δήλο, όταν οι Αθηναίοι σταδιακά ανελίσσονται και καταφέρνουν εν τέλει να επιβληθούν στο πανιώνιο δηλιακό ιερό.

Ίσως γι’ αυτό το λόγο η Πάρος να αποφασίζει να επεκταθεί μέχρι το Δεσποτικό ιδρύοντας ένα άλλο μεγάλο ιερό του Απόλλωνα... εφάμιλλο του δηλιακού, τουλάχιστον κατά τον 6ο αι.π.Χ.».


 

Ανασκαφή


 

Τι ακριβώς έχει αποκαλυφθεί έως σήμερα;

Γ.Κ.: «Όπως σας είπα ένα εκτεταμένο λατρευτικό συγκρότημα με 20 κτίρια που χρονολογούνται από τους αρχαϊκούς έως τους ελληνιστικούς χρόνους. Άλλα δύο κτίρια ανήκουν στη γεωμετρική περίοδο και μαρτυρούν τη χρήση του χώρου ήδη από τον 9ο αι.π.Χ., ενώ στα ύστερα ρωμαϊκά και βυζαντινά χρόνια πάνω από το εγκαταλελειμένο ιερό κτίζεται ένα οικιστικό συγκρότημα.

Για τα ευρήματα δεν θα επεκταθώ, γιατί θα χρειαστούν πολλές σελίδες. Αγάλματα, κοσμήματα, ειδώλια, αγγεία, εργαλεία...».


 

Ποιό εύρημα και γιατί είναι το σημαντικότερο και γιατί;

Γ.Κ.: «Δεν θέλω να επιλέξω ένα συγκεκριμένο, γιατί στο ιερό έχουμε πάρα πολλά σημαντικά ευρήματα, όχι πάντα εντυπωσιακά από άποψη μεγέθους και υλικού, αλλά σημαντικά για τις πληροφορίες που μας δίνουν. Σίγουρα το δαιδαλικό ειδώλιο του 7ου αι. - η περίφημη Πιπίνα μας- είναι σπουδαίο εύρημα από κάθε άποψη, μοναδικό έως τώρα στις Κυκλάδες (έχουν βρεθεί παρόμοια, αλλά μόνο το κάτω μέρος τους, όχι το κεφάλι και ο κορμός), ιδιαίτερης Παριανής τεχνοτροπίας, με λατρευτική χρήση. Επίσης, πολύ σημαντικά είναι τα κεφάλια των αρχαϊκών κούρων -10 στο σύνολο- καθώς πέραν της Δήλου σε κανένα άλλο αρχαϊκό κυκλαδικό ιερό δεν έχουν βρεθεί τόσα πολλά».


 

Τι αποκαλύπτουν τα ευρήματα για τη ζωή εκείνης της περιόδου;

Γ.Κ.: «Καταρχάς, τα αναθήματα του ιερού μας δίνουν σημαντικές πληροφορίες για τις λατρευτικές δραστηριότητες, για τις οποίες -όπως και για όλο το ιερό- δεν σώζεται καμία αρχαία γραπτή πηγή. Δευτέρον, παίρνουμε στοιχεία για τις καθημερινές συνήθειες: πώς μαγείρευαν, τι έτρωγαν, πώς κατασκεύαζαν τα αντικείμενα τους. Επίσης, τα ευρήματα που δεν προέρχονται από την Πάρο, μας δίνουν πληροφορίες για το εμπόριο και τις επαφές».


 

Τι νέο έδωσε η φετινή ανασκαφική περίοδος;

Γ.Κ.: «Η φετινή ανασκαφή επικεντρώθηκε στις περιοχές γύρω από το τέμενος και στα κτίρια Ζ και Ρ. Τα αποτελέσματά της ήταν ιδιαίτερα διαφωτιστικά για την τοπογραφία και οργάνωση του αρχαϊκού ιερού. Αποκαλύφθηκαν δύο νέα κτίρια του 6ου αι. π.Χ., τα Τ και Υ, ήρθαν στο φως περισσότερα δωμάτια του ανατολικού συγκροτήματος, ολοκληρώθηκε η αποκάλυψη του κτιρίου Ρ, και ήρθαν στο φως πολλά σημαντικά ευρήματα, μεταξύ των οποίων θραύσμα κεφαλιού αρχαϊκού κούρου, θραύσμα από τον αστράγαλο ποδιού κούρου και θραύσματα δύο πίθων με ανάγλυφη διακόσμηση. Το ένα με παράσταση πολεμιστή και το άλλο με παράσταση χορού».


 

Αναστήλωση


 

Ποιό είναι το όραμα για την αναστήλωση και σε ποιό σημείο βρίσκεται σήμερα;

Γ.Κ.: «Οι αναστηλωτικές εργασίες διήρκησαν και φέτος 6 εβδομάδες (4 το καλοκαίρι και 2 τον Σεπτέμβριο) και στέφθηκαν με απόλυτη επιτυχία, αφού μετά την τοποθέτηση του τρίτου κίονα του ναού και του επιστυλίου πάνω από αυτόν, καθώς και του πρώτου επιστυλίου του εστιατορίου και του επικράνου της παραστάδας, το μνημείο έχει αποκτήσει ξανά την τρίτη διάσταση του και ο επισκέπτης μπορεί να αντιληφθεί το μέγεθος και το μεγαλείο του ακόμα και από την απέναντι ακτή της Αντιπάρου.

Ακόμα, υπάρχουν σημαντικές εργασίες να γίνουν, όπως η τοποθέτηση των υπόλοιπων επιστυλίων και πάνω από αυτά των τριγλύφων, και των μετόπων του ναού.

Βρισκόμαστε όμως σε πολύ καλό σημείο. Το έργο έχει προχωρήσει πολύ γρήγορα και κυρίως σωστά. Πρόκειται για την εφαρμογή της υποδειγματικής μελέτης του αρχιτέκτονα Γουλιέλμου Ορεστίδη.

Όραμα μας είναι να αποτελέσει το αναστηλωμένο μνημείο του Δεσποτικού ένα υπόδειγμα αναστήλωσης, ένα «ζωντανό» οδηγό αναστήλωσης, μάθημα για όλους τους νέους επιστήμονες που θέλουν να ασχοληθούν μ’ αυτό τον τομέα. Και φυσικά, θα αποτελέσει ένα διδακτικό παράδειγμα και για το μη ειδικό κοινό, που με αυτό τον τρόπο μπορεί να αντληφθεί τη μορφή ενός αρχαίου κυκλαδικού ναού».


 

Δυσκολίες & όραμα

Ποιά είναι η μεγαλύτερη δυσκολία στη δουλειά σου όλα αυτά τα χρόνια;

Γ.Κ.: «Πέραν από τις αντικειμενικές δυσκολίες που έχει ένα τέτοιο έργο σε ένα ακατοίκητο νησί, πέραν από τις καιρικές συνθήκες που συχνά είναι ακραίες, νομίζω ότι συχνά συναντήσαμε εμπόδια και από γραφειοκρατικές διαδικασίες του κρατικού μηχανισμού. Αλλά, το μεγαλύτερο άγχος μας όλα αυτά τα χρόνια, είναι η εξεύρεση χρηματοδοτήσεων, αφού το Δεσποτικό - δυστυχώς- δεν κρίθηκε έργο κατάλληλο να ενταχθεί σε κάποιο ΕΣΠΑ (μη με ρωτήσετε γιατί...) και έτσι κάθε χρόνο υπάρχει η αγωνία εάν θα βρεθούν χρήματα για την επόμενη χρονιά. Ευτυχώς βέβαια εδώ και 5 χρόνια υπάρχουν σημαντικοί υποστηρικτές χορηγοί του έργου που εξαιτίας τους εξασφαλίζεται η συνέχιση των εργασιών: Πρώτα από όλα, όσον αφορά στην αναστήλωση, ο Θανάσης και Μαρίνα Μαρτίνου (ΑΙΓΕΑΣ ΑΜΚΕ) και το Ίδρυμα Π&Α Κανελλοπούλου είναι οι βασικοί χορηγοί του αναστηλωτικού προγράμματος. Σημαντική είναι από πέρσι και η στήριξη του Συλλόγου «Φίλοι της Πάρου» με πρωτεργάτη τον πρόεδρο Γιώργο Βλαντά. Η ανασκαφή και η εκπόνηση μελετών έχει υποστηριχθεί κατεξοχήν από το Ίδρυμα Α.Γ. Λεβέντη, αλλά και το υπουργείο Εμπορίου και Νησιωτικής Πολιτικής, ενώ σημαντική είναι και η συμβολή του Ιδρύματος Ι. Λάτση και παλαιότερα της Εθνικής Τράπεζας. Τέλος, ελπιδοφόρα είναι η επικείμενη προγραμματική σύμβαση με τον δήμο Αντιπάρου, ύψους 90.000€ για την ολοκλήρωση της αναστήλωσης, της συντήρησης και της ανάδειξης του χώρου. Χρειάζεται βέβαια μεγαλύτερη ευαισθητοποίηση της δημοτικής αρχής και των δύο νησιών και συστηματική προσπάθεια ανάδειξης & προβολής του Δεσποτικού και όλων των αρχαιολογικών χώρων που αποτελούν την προίκα του τόπου.


 

Φέτος, είχαμε και μια ειδική έκδοση του δήμου Αντιπάρου για το Δεσποτικό, όπου μέσα από τις σελίδες του παρουσιάζεται το έργο που έχει γίνει όλα αυτά τα χρόνια».

Συνοδοιπόροι και υποστηρικτές αυτής της προσπάθειας, ποιοί είναι;

Γ.Κ.: «Είμαι τυχερός που όλα αυτά τα χρόνια συνάντησα αξιόλογους ανθρώπους και συνεργάτες που αγάπησαν το έργο όπως εγώ και έχουν στηρίξει έμπρακτα με πολύ μεράκι, υπευθυνότητα και αγάπη όλες τις προσπάθειες που καταβάλλουμε για να συνεχιστεί και να ολοκληρωθεί τόσο η ανασκαφή, όσο και η αναστήλωση. Πρώτη από όλους η αρχαιολόγος Ίλια Νταϊφά, που από φοιτήτρια το 2001 είναι εδώ και χρόνια η πιο πολύτιμη συνεργάτης του έργου, στο ανασκαφικό πεδίο, στο μουσείο, στις δημοσιεύσεις, στην προβολή του έργου σε Ελλάδα και εξωτερικό, στην αντιμετώπιση των δυσκολιών... Από τα νεώτερα μέλη της επιστημονικής ομάδας σημαντικότατη στην ανασκαφή, τη μελέτη και τη φωτογραφική αποτύπωση των εργασιών μας είναι η συμβολή της αρχαιολόγου Ναταλίας Βέλλη που εργάζεται μαζί μας από το 2013. Όσον αφορά στην αναστήλωση, ο αρχιτέκτονας Γουλιέλμος Ορεστίδης είναι η ψυχή του έργου στο πεδίο, όπου συντονίζει με άριστο τρόπο την ομάδα των εξειδικευμένων μαρμαροτεχνιτών και κατορθώνουν μαζί να παράγουν το μοναδικό αποτέλεσμα που σας περιέγραψα πριν. Να αναφέρω βέβαια ότι χωρίς τη μελέτη, την εμπειρία και τις συμβουλές της Dr. Aenne Ohnesorg και της ομάδας της δεν θα είχε ξεκινήσει η μελέτη για το αναστηλωτικό έργο. Επίσης, χωρίς τη συνεργασία με εξαιρετικούς επιστήμονες-συνεργάτες, όπως η Δρ. Αλεξάνδρα Αλεξανδρίδου που από το 2013 σκάβει και μελετά το Γεωμετρικό Δεσποτικό, δεν θα είχαν έρθει στο φως σημαντικές πτυχές του χώρου. Επιπλέον, στην προσπάθεια μας να επικοινωνήσουμε το Δεσποτικό στο εξωτερικό μας έχει στηρίξει πολύ η Dr. Erica Angliker. Τέλος, όσες ευχαριστίες και να πω για τους φοιτητές και τους υπόλοιπους συνεργά¬τες του έργου θα είναι λίγες: συντηρητής ΕΦΑ Κυκλάδων Γιώργος Καράμπαλης, Δρ. Κατερίνα Καρακάση, Dr. Christy Constantakopoulou, Dr. Caspar Meyer, Dr. Erich Draganits, Dr. Bob Sutton, Luigi Lafasciano, Andrew Gipe, Kωνσταντίνα Σαρρή, οι εργάτες Θοδωρής Βελέντζας που σκάβει μαζί μου από το 1997(!) και Γιώργος Μπιλίρης, οι φύλακες του Μουσείου Πάρου, η «Φωνή της Πάρου» για τη συνεχή προβολή του έργου μας και πολλοί ακόμα.

Τους χορηγούς ήδη τους ανέφερα αλλά υπάρχουν και πολλοί ιδιώτες, ντόπιοι επαγγελματίες και φορείς που πραγματικά αγαπούν το έργο μας και μας υποστηρίζουν κάθε χρόνο».


 

Πες μας το όραμά σου για τον αρχαιολογικό χώρο του Δεσποτικού.

Γ.Κ.: «Σκοπός όλων μας είναι να αναδειχθεί αυτός ο ιδιαίτερος αρχαιολογικός χώρος σε πρότυπο επισκέψιμο χώρο, που θα προσφέρει πολλαπλά οφέλη στην τοπική κοινωνία της Πάρου και της Αντιπάρου. Ένα αρχαιολογικό πάρκο όπου φύση και ιστορία έχουν παραμείνει αλώβητες εδώ και σχεδόν 3.000 χρόνια. Μία βιωματική περιήγηση στην ιστορία των Κυκλάδων».


 

Κλείσαμε αυτή τη συζήτηση με την ανανέωση του ραντεβού μας για του χρόνου, στο τέλος της επόμενης ανασκαφικής περιόδου.


 

Σύντομο βιογραφικό


 

Ο Γιάννος Κουράγιος γεννήθηκε στην Αθήνα το 1957. Σπούδασε αρχαιολογία στο Πανεπιστήμιο της Φλωρεντίας και έλαβε δίπλωμα συντήρησης αρχαιοτήτων στην ιδιωτική σχολή «Lo Sprone». Από το 1986 έως σήμερα εργάζεται ως αρχαιολόγος του υπουργείου Πολιτισμού.

Το διάστημα 1986-2006 και 2011 έως και σήμερα έχει διατελέσει υπεύθυνος αρχαιολόγος για τα νησιά Πάρος και Δεσποτικό της νυν Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων (πρώην ΚΑ’ ΕΠΚΑ), ενώ το διάστημα 2006-2010 εργάστηκε στην ΚΣΤ’ Εφορεία Προϊστορικών και Κλασικών Αρχαιοτήτων ως υπεύθυνος αρχαιολόγος στις περιοχές της Βούλας και της Βουλιαγμένης, όπου διενήργησε πολλές σωστικές ανασκαφές.

Έχει λάβει μέρος σε ανασκαφές στην Ιταλία ως φοιτητής και σε πολλές ανασκαφές στις Κυκλάδες. Στην Πάρο, όπου εργάζεται τα τελευταία 32 χρόνια, έχει διεξάγει πλήθος σωστικών ανασκαφών φέρνοντας στο φως σημαντικά μνημεία της αρχαίας πόλης. Είναι επιμελητής του αρχαιολογικού μουσείου της Πάρου.

Έργο ζωής για αυτόν αποτελεί η ανασκαφή στο Δεσποτικό, όπου ο ίδιος αποκάλυψε το 1997 ένα εκτεταμένο αρχαϊκό ιερό αφιερωμένο στο θεό Απόλλωνα, άγνωστο από κάθε γραπτή αρχαία πηγή. Τα επιστημονικά ενδιαφέροντά του επικεντρώνονται στην αρχαϊκή και κλασική περίοδο στις Κυκλάδες και κυρίως στο ιερό του Δεσποτικού και στην τοπογραφία, την οργάνωση, τη θρησκεία και την καλλιτεχνική παραγωγή της Πάρου στους αρχαϊκούς και κλασικούς χρόνους. Από το 2014 διευθύνει και το αναστηλωτικό πρόγραμμα στον αρχαιολογικό χώρο του Δεσποτικού. Έχει δημοσιεύσει πολλά άρθρα σε αρχαιολογικούς τόμους και αρχαιολογικά περιοδικά, έχει συμμετάσχει με ανακοινώσεις για την Πάρο και το Δεσποτικό σε πολλά αρχαιολογικά συνέδρια έχει δώσει διαλέξεις σε ελληνικά και ξένα πανεπιστήμια και σε μουσεία. Το 2004 εξέδωσε τον αρχαιολογικό οδηγό «Πάρος-Αντίπαρος. Ιστορία, Μνημεία, Μουσεία», το 2009 και το 2013 εκδόθηκαν τα βιβλία του «Δεσποτικό. Το ιερό του Απόλλωνα», ενώ το 2015 εκδόθηκε ο νέος αρχαιολογικός οδηγός του «Πάρος. Αντίπαρος. Δεσποτικό. Από την προϊστορία στα νεώτερα χρόνια». Το 2018 εκδόθηκε το βιβλίο «Δεσποτικό. Ταξίδι στο χρόνο» ενώ υπό έκδοση βρίσκονται τόμος για την Παριανή πλαστική και πολλές συνδημοσιεύσεις με τους επιστημονικούς συνεργάτες του στη συστηματική ανασκαφή στο Δεσποτικό.

Kouragios2.jpg