16
Κυρ, Δεκ

Ιεροψαλτηρίου ανάλεκτα

> Απόψεις

Μετά από την απόλυση ακολουθίας των «Χαιρετισμών», χοροστατούντος Επισκόπου, φιλτάτη συγγενής κυρία και με ύφος «ξυνό», επιθετικό θα έλεγα, με πλησίασε και με ρώτησε:

«Τι αμανεδοτυπερμάχω ήταν αυτό που ψάλατε;». Με τη σειρά μου κι εγώ τη ρώτησα: «Ρωτάς για να μάθεις ή με κατσαδιάζεις;». Η κυρία, αφού σκέφτηκε για λίγο, απάντησε ότι ρωτούσε για να μάθει. Έτσι, της εξήγησα ότι αυτό το «αργοσύντομο μέλος», όπως λέγεται στην ψαλτική, μελωδία του μεγάλου Ιωάννου του Δαμασκηνού, συντετμημένη από τον κορυφαίο διδάσκαλο και πρωτοψάλτη του Πατριαρχικού ναού, Γεώργιο Ραιδεστινό τον Β’, ψάλλεται όταν χοροστατεί Αρχιερέας προκειμένου να προλάβει να κατέλθει από τον θρόνο, να μπει στο Ιερό Βήμα, να ενδυθεί το ωμοφόριο και το πετραχήλι, να βγει, να θυμιάσει την εικόνα της Παναγίας και να αρχίσει την απαγγελία των Οίκων του Ακαθίστου Ύμνου. Με άλλα λόγια το αργοσύντομο αυτό «Τη Υπερμάχω» είναι γέννημα ανάγκης.
Υπάρχουν πολλά ψαλμωδήματα στις διάφορες ακολουθίες της εκκλησίας μας που ψάλλονται αργά με μεγέθυνση των μελωδικών τους γραμμών. Είναι όλα γεννήματα ανάγκης. Ψάλλονται αργά προκειμένου να καλυφθεί χρόνος ώστε οι λειτουργοί να πραγματοποιήσουν καθορισμένες λειτουργικές κινήσεις ή να διαβάσουν, μυστικώς, επίκαιρες ευχές.
Σκόπιμη θεωρώ την αναφορά των αργών μελωδημάτων στις διάφορες ακολουθίες, για τους καλοπροαιρέτως απορούντες. Οι ακολουθίες αυτές είναι: Εσπερινός, Απόδειπνο, Μεσονυκτικό, Α’ Ώρα, Γ’ Ώρα, ΣΤ’ Ώρα και Θ’ Ώρα. Το εκκλησιαστικό εικοσιτετράωρο, όπως φαίνεται και από τη σειρά ακολουθιών, είναι νυχθήμερο και όχι μερόνυχτο. Με την ακολουθία του εσπερινού αρχίζει το εκκλησιαστικό νυχθήμερο, την παραμονή των Κυριακών ή των εορτών. Εάν χοροστατεί Επίσκοπος, το διάστημα μετά την είσοδό του στο ναό, που ευλογεί το εκκλησίασμα και τους συλλειτουργούντες κληρικούς, περιλαμβανομένων και των ιεροψαλτών, ψάλλεται αργά το «Εις πολλά έτη Δέσποτα», προκειμένου να καλυφθεί ο χρόνος της κίνησης αυτής. Το τελετουργικό αυτό επαναλαμβάνεται και την επαύριο στην ακολουθία του Όρθρου. Στους πανηγυρικούς εσπερινούς, για να προλάβει ο διάκονος να θυμιάσει τις εικόνες και το εκκλησίασμα, ψάλλονται αργά τα λεγόμενα «κεκραγάρια». Συνήθως ψάλλονται τα αριστουργηματικά αργά «κεκραγάρια» του Ιακώβου Πρωτοψάλτου. Στην «είσοδο» ψάλλεται, σπανίως -λόγω του μήκους και της μονοτονίας του- το αρχαίο αργό «Φως ιλαρόν» το οποίο ψάλλεται όμως σε μοναστηριακές παννυχίδες. Στους «Κατανυκτικούς Εσπερινούς» των Κυριακών της Μεγάλης Τεσσαρακοστής ψάλλονται αργά τα «Μεγάλα Προκείμενα»: «Μη Αποστρέψεις» και «Έδωκας Κληρονομίαν». Σε αργό μέλος ψάλλεται και το πρώτο τροπάριο των «Αποστίχων», κι αυτό σε μέλος του Ιακώβου Πρωτοψάλτου.

Είναι προφανές ότι οι πιο πάνω αργές μελωδίες σκοπό έχουν να δοθεί χρόνος ώστε να πραγματοποιηθεί η απένδυση της Αγίας Τράπεζας από την αναστάσιμη εορταστική Κυριακάτικη στολή της και η ένδυσή της με την μαύρη στολή της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

 

Μανώλης Ι. Χανιώτης