Επί 25 χρόνια η ανασκαφή στο Δεσποτικό, ενός ακατοίκητου νησιού, που βρίσκεται απέναντι από τη δυτική ακτή της Αντιπάρου δεν παύει να προξενεί εκπλήξεις, ακόμη και στους αρχαιολόγους αλλάζοντας την εικόνα για την αίγλη της Πάρου και της γειτονικής Αντιπάρου κατά την αρχαιότητα.
Έως σήμερα έχουν αποκαλυφθεί 20 κτίρια, που χρονολογούνται από τους γεωμετρικούς έως τους κλασικούς χρόνους και υποδηλώνουν πως το Δεσποτικό έχει πολλές κρυφές χάρες, που αλλάζουν την εικόνα, που είχε ακόμη και οι επιστημονική κοινότητα για την αρχαιότητα και τη λατρεία στις Κυκλάδες.
Η ακμή του Δεσποτικού χρονολογείται τον 6ο αι. π.Χ., αλλά, σύμφωνα με τις πρόσφατες έρευνες, τα πρωιμότερα ίχνη λατρείας ανάγονται στον 8ο αι. π.Χ. Διαθέτει ιερό του Απόλλωνα μεγαλύτερο σε έκταση από τη Δήλο στη θέση Μάντρα.
Σύμφωνα με τη lifo.gr, μετά από ανασκαφικές εργασίες διαπιστώνεται η άρτια οργάνωση του ιερού, της αρχιτεκτονικής των λατρευτικών κτιρίων και του πλούτου των αναθημάτων του, όλα ενδεικτικά της αίγλης και της εμβέλειας ενός υπερ-τοπικού θρησκευτικού κέντρου. Παράλληλα, εκτός από τον Απόλλωνα, πιθανότατα λατρευόταν και η αδερφή του Άρτεµις, ενώ κατά την κλασική περίοδο και η θεά Εστία µε το επίθετο Ισθµία.
O διευθυντής της ανασκαφής και αρχαιολόγος της Εφορείας Αρχαιοτήτων Κυκλάδων, Γιάννος Κουράγιος επισήμανε ότι «οι Παριανοί προσπάθησαν να προβάλουν τη δύναμη και τον πλούτο τους και έξω από το νησί τους, στο Πανιώνιο Ιερό του Απόλλωνα στη Δήλο, όπου όμως κυριαρχούσαν οι Ναξιώτες και οι ανερχόμενοι Αθηναίοι».
Όπως εξήγησε ο κ. Κουράγιος «στο πλαίσιο ενός φιλόδοξου προγράμματος προβολής πλούτου και δύναμης μέσα από την κατασκευή και ανακατασκευή ιερών εντός και εκτός της πόλης τους, οι Πάριοι στα μέσα του 6ου αι. π.Χ. ελέγχουν «το ιερό του Απόλλωνα στη χερσόνησο του Δεσποτικού με σκοπό την ισχυροποίηση της γεωπολιτικής και οικονομικής παρουσίας τους στο κεντρικό Αιγαίο».
