Υπάρχει ένα παράδοξο συναίσθημα που συνοδεύει σήμερα κάθε συζήτηση για την Ευρωπαϊκή Ένωση.
Από τη μία, γίνεται όλο και πιο δύσκολο να την υπερασπιστείς χωρίς αστερίσκους. Από την άλλη, διαισθάνεσαι βαθιά ότι δεν πρέπει και δεν μπορείς να την εγκαταλείψεις.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση μοιάζει συχνά με έναν δυσκίνητο γίγαντα, μακρινό από τις αγωνίες των πολιτών, εγκλωβισμένο στη γλώσσα της γραφειοκρατίας και των αριθμών. Κι όμως, παραμένει ίσως το τελευταίο συλλογικό ανάχωμα απέναντι σε έναν κόσμο που γίνεται ολοένα πιο ωμός, πιο αυταρχικός και πιο άνισος. Η Ευρωπαϊκή ιδέα γεννήθηκε ως εγχείρημα ειρήνης, συνεργασίας και κοινής ευημερίας, φυσικά και οικονομικής. Σήμερα, όμως, βιώνει μια βαθιά κρίση ταυτότητας. Δεν είναι μόνο το έλλειμμα δημοκρατίας ή η αδυναμία χάραξης κοινής κοινωνικής πολιτικής. Είναι η αίσθηση ότι το αρχικό όραμα έχει υποχωρήσει μπροστά στη λογική της αγοράς.
Η Ευρώπη των αξιών, της δημοκρατίας, των δικαιωμάτων και του κοινωνικού κράτους, φαίνεται συχνά να υποσκελίζεται από την Ευρώπη των αγορών, των λόμπι, των εταιρικών συμφερόντων, των τεχνοκρατικών αποφάσεων πίσω από κλειστές πόρτες.
Οι μεγάλες επιχειρήσεις διαθέτουν φωνή, πρόσβαση και επιρροή. Ο «κοινός άνθρωπος», αντίθετα, νιώθει ότι απλώς καλείται να προσαρμοστεί σε αποφάσεις που λαμβάνονται αλλού και από άλλους. Αυτή η μετατόπιση δεν είναι αφηρημένη. Φαίνεται στις πολιτικές λιτότητας που επιβλήθηκαν χωρίς κοινωνική συναίνεση, στη δυσκολία φορολόγησης του μεγάλου πλούτου, στην ανοχή απέναντι σε πολυεθνικές που λειτουργούν υπεράνω κρατών. Και ακριβώς αυτή η απόσταση από την καθημερινή εμπειρία των πολιτών είναι που τροφοδοτεί τον λαϊκισμό, τον ευρωσκεπτικισμό και τελικά την απαξίωση της ίδιας της δημοκρατικής ιδέας. Κι όμως, παρά όλα αυτά, η Ευρωπαϊκή Ένωση εξακολουθεί να λειτουργεί ως καταφύγιο.
Σε έναν πλανήτη όπου ο αυταρχισμός κερδίζει έδαφος, όπου οι Η.Π.Α., η Ρωσία, η Κίνα επαναφέρουν τη λογική της ισχύος και η άνοδος της ακροδεξιάς στη Δύση «τρομάζει», η Ευρωπαϊκή Ένωση παραμένει ο χώρος με τους ισχυρότερους θεσμικούς μηχανισμούς προστασίας των ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Δεν είναι τέλειοι. Είναι όμως και υπαρκτοί και λειτουργικοί.
Το κράτος δικαίου, όσο και αν δοκιμάζεται, εξακολουθεί να αποτελεί θεμέλιο. Κανονισμοί όπως η προστασία των προσωπικών δεδομένων ή οι περιβαλλοντικές δεσμεύσεις δείχνουν ότι, όταν υπάρχει πολιτική βούληση, η Ευρώπη μπορεί να βάλει όρια ακόμη και στους πιο ισχυρούς παγκόσμιους παίκτες. Από τη μία οι ισολογισμοί των τραπεζών και από την άλλη ο Χάρτης Θεμελιωδών Δικαιωμάτων. Αυτή η σύγκρουση δεν έχει λήξει, αλλά μόνο στην Ευρώπη δίνεται με θεσμικούς όρους. Και υπάρχει και κάτι πιο απλό, αλλά εξίσου κρίσιμο και σημαντικό. Η ποιότητα ζωής!
Παρά τις περικοπές και τις ανισότητες, το ευρωπαϊκό κοινωνικό μοντέλο παραμένει το πιο ανθρώπινο παγκοσμίως με κατακτήσεις που συχνά θεωρούμε δεδομένες, μέχρι να δούμε πόσο εύθραυστες είναι αλλού. Γι’ αυτό και η εγκατάλειψη δεν αποτελεί λύση. Η διάλυση ή η αποχώρηση δεν οδηγεί σε περισσότερη δημοκρατία ή εθνική κυριαρχία, αλλά σε μεγαλύτερη αδυναμία. Στην εποχή της παγκοσμιοποίησης, κανένα ευρωπαϊκό κράτος μόνο του δεν έχει το μέγεθος, την ισχύ ή το βάρος να διαπραγματευτεί ισότιμα με τις ΗΠΑ, την Κίνα ή τις αγορές. Η απομόνωση δεν είναι πράξη αντίστασης. Είναι ο σίγουρος δρόμος προς την περιθωριοποίηση και τελικά προς την πλήρη υποταγή στα ίδια συμφέροντα που υποτίθεται ότι θέλουμε να αποφύγουμε.
Το πραγματικό δίλημμα, λοιπόν, δεν είναι «Ευρώπη ή όχι Ευρώπη». Είναι τι είδους Ευρώπη. Η λύση δεν είναι η λιγότερη Ευρώπη, αλλά η διαφορετική Ευρώπη. Η υπεράσπιση της Ε.Ε. σήμερα δε σημαίνει τυφλή αποδοχή της παρούσας κατάστασης, αλλά ενεργό αγώνα για τον εκδημοκρατισμό της, για τον επαναπροσδιορισμό των προτεραιοτήτων της, για την επιστροφή στις ιδρυτικές της αξίες. Χρειαζόμαστε μια σχεδόν «επαναστατική» επιστροφή…
Περισσότερη πολιτική ένωση, περισσότερη κοινωνική συνοχή, λιγότερη υποταγή στη λογική των μετόχων. Να υπερασπιστούμε την Ευρωπαϊκή Ένωση όχι γι’ αυτό που είναι σήμερα, αλλά γι’ αυτό που οφείλει να γίνει. Μια ένωση πολιτών, όχι απλώς μια ένωση συμφερόντων.
Αθανάσιος Μαρινόπουλος
