Το πολιτικό στερέωμα της σύγχρονης Ελλάδας φαίνεται να εισέρχεται σε μια φάση έντονου μετασχηματισμού, η οποία δεν είναι βέβαιο ότι προμηνύει θετικές εξελίξεις για τη θεσμική σταθερότητα και την ποιότητα της δημοκρατίας μας.
Αν εξαιρέσει κανείς τη Νέα Δημοκρατία, το ΠΑΣΟΚ και το ΚΚΕ –κόμματα με ιστορικό βάθος, οργανωμένη κομματική δομή και σαφή ιδεολογική αναφορά, το υπόλοιπο πολιτικό φάσμα χαρακτηρίζεται ολοένα και περισσότερο από προσωποπαγή μορφώματα. Η οργάνωση αυτή δεν είναι από μόνη της ένα νέο φαινόμενο. Στην ελληνική πολιτική ιστορία υπήρξαν ισχυρές προσωπικότητες που ταυτίστηκαν με κόμματα ή κινήματα.
Ωστόσο, η σημερινή συνθήκη διαφέρει ποιοτικά διότι δεν πρόκειται για κόμματα που παράγουν πολιτική μέσα από συλλογικές διαδικασίες, αλλά για κομματικούς φορείς που δομούνται γύρω από την εικόνα, την απήχηση ή την προσωπική διαδρομή ενός προσώπου.
Ακόμη και ο ΣΥΡΙΖΑ, ο οποίος εξέφραζε στο παρελθόν την «ανανεωτική Αριστερά» και εξέφρασε μια συγκεκριμένη ιδεολογικοπολιτική τάση της μεταμνημονιακής περιόδου και συγκρότησε ένα ευρύτερο κοινωνικό ακροατήριο, φαίνεται να οδηγείται σε αποσύνθεση, με την πιθανή δημιουργία νέου κόμματος με κεντρικό σημείο αναφοράς τον Αλέξη Τσίπρα.
Παράλληλα, συζητείται η εμφάνιση νέων προσωποπαγών σχημάτων, όπως ενός κόμματος υπό τον πρώην πρωθυπουργό Αντώνη Σαμαρά ή ενός πολιτικού φορέα με κεντρικό πρόσωπο τη Μαρία Καρυστιανού, γεγονός που εντείνει τον προβληματισμό. Και έχουμε φυσικά και όλον τον υπόλοιπο «καμβά» με Βελόπουλο, Κωνσταντοπούλου, Βαρουφάκη και τα «ρέστα».
Σε αυτό το πλαίσιο, τα τρία παραδοσιακά κόμματα εμφανίζονται να εκφράζουν σχετικά καθαρές ιδεολογικές τοποθετήσεις με τη Νέα Δημοκρατία στον φιλελεύθερο και συντηρητικό πόλο εντός του καπιταλιστικού συστήματος, το ΠΑΣΟΚ στην σοσιαλδημοκρατική εκδοχή του ίδιου συστήματος και το ΚΚΕ τη συνεκτική κομμουνιστική πρόταση με στόχο τον σοσιαλιστικό μετασχηματισμό της κοινωνίας, ενός δηλαδή άλλου συστήματος.
Το ερώτημα που προκύπτει είναι εύλογο και αφορά τα υπόλοιπα κόμματα και του τι ακριβώς εκπροσωπούν; Πρόκειται για νέες κοινωνικές και ιδεολογικές τάσεις ή για συγκυριακές πολιτικές απαντήσεις στην κρίση εμπιστοσύνης, θυμού και απογοήτευσης που υπάρχει και είναι ολοφάνερη σήμερα; Μάλλον, αν όχι σίγουρα, το δεύτερο.
Από τη σκοπιά της πολιτικής σταθερότητας, η κυριαρχία προσωποπαγών κομμάτων ενέχει κινδύνους. Τέτοιοι σχηματισμοί συχνά έχουν περιορισμένη αντοχή στον χρόνο, εξαρτώνται απόλυτα από τη δημοφιλία του αρχηγού τους και δυσκολεύονται να παράγουν θεσμική συνέχεια, σοβαρή εσωκομματική δημοκρατία και επεξεργασμένες δημόσιες πολιτικές. Το αποτέλεσμα μπορεί να είναι ένα κατακερματισμένο πολιτικό σύστημα, με δυσκολία συγκρότησης σταθερών κυβερνήσεων και μακροπρόθεσμων στρατηγικών. Σε αυτό το περιβάλλον, ο ρόλος του πολίτη–ψηφοφόρου γίνεται πιο απαιτητικός από ποτέ. Χωρίς να αναζητά «σωστές» ή «λάθος» επιλογές, καλείται να προσέξει ορισμένα κρίσιμα σημεία.
Πρώτον, αν το κόμμα που πρόκειται να «στηρίξει» διαθέτει συλλογικά όργανα και δημοκρατικές διαδικασίες ή αν τα πάντα αποφασίζονται από ένα πρόσωπο.
Δεύτερον, αν υπάρχει συνεκτικό πρόγραμμα και σαφής ιδεολογικός προσανατολισμός ή απλώς γενικόλογες διακηρύξεις.
Τρίτον, αν ο πολιτικός λόγος βασίζεται σε προτάσεις ή κυρίως στην καταγγελία και την προσωποποίηση των προβλημάτων.
Και τέλος, αν το κόμμα δείχνει ικανό να λειτουργήσει θεσμικά και όχι μόνο επικοινωνιακά.
Η κατεύθυνση που θα πάρει η χώρα δεν θα κριθεί μόνο από το ποιος θα κερδίσει τις εκλογές, αλλά από το τι είδους πολιτικό σύστημα θα παγιωθεί. Ένα σύστημα με κόμματα που θα είναι φορείς κοινωνικών συμφερόντων και ιδεών ή ένα σύστημα διαρκούς εναλλαγής προσώπων με περιορισμένο βάθος.
Το ερώτημα παραμένει ανοιχτό και η απάντησή του, σε μεγάλο βαθμό, βρίσκεται στα χέρια των ίδιων των πολιτών.
