Η ιδέα του καρναβαλιού και της Διονυσιακής λατρείας χάνεται στα βάθη της αρχαίας Ελλάδας. Η Αποκριά στην Πάρο, όμως, είναι ταυτισμένη με τον χορό «Αγέρανο», που αποτελεί σήμα κατατεθέν του νησιού. Το Θέατρο Δόρας Στράτου κατέγραψε τον «Αγέρανo» στην Πάρο το 1970 και ξανά το 1979 στα Μάρμαρα. Ο ρίζες του Αγέρανου χάνονται στα βάθη του χρόνου ενώ αποτελεί μέχρι σήμερα βασικό συστατικό του παριανού καρναβαλιού. Το Αρχείο Ελληνικών Παραδοσιακών Χορών επισημαίνει πως ο Αγέρανος χορεύεται και στην Αντίπαρο.
Στο βιβλίο του καθηγητή Κοινωνιολογίας και προέδρου επί σειρά ετών του Θεάτρου Δόρας Στράτου, Άλκη Ράφτη «Εγκυκλοπαίδεια του Ελληνικού Χορού» σε καταγραφή του ’50 από τον Κουκουλέ σημειώνεται πως ο «Αγέρανος είναι ένας είδος συρτού χορού, χορευόμενου υπό παρθένων και νέων κατά τα απόκρεως υπό έναν μόνον ηγεμόνα, άδοντα άσματα υπό του συνόλου των συγχορευτών». Υποστηρίζει πως ο «Αγέρανος» χορεύεται στην Πάρο και τη Μύκονο αλλά τονίζει πως τον συναντάμε και σε άλλες περιοχές όπως στην Ήπειρο, όπου αποκαλείται «Γεράνι» και στον Πόντο «Αερανός».
Ο Τάκης Αποστολόπουλος, πρώην πρόεδρος στον Σύλλογο ΜΕΑΣ Κώστου, μας μίλησε για τις Απόκριες στην Παροικιά, που μεγάλωσε ενώ κι ο Μιχάλης Θεοδωράκος, μέλος του Χορευτικού Ομίλου Νάουσας μοιράστηκε μαζί μας παιδικές κι εφηβικές μνήμες από την περιοχή. Κοινό στοιχείο είναι πως οι Απόκριες στην Πάρο δεν είχαν οργανωμένο χαρακτήρα – με εξαίρεση κάποιους συλλόγους, όπως ο «Αρχίλοχος». Κυρίαρχο ήταν το στοιχείο του αυθορμητισμού και της καλής παρέας με τα φιλόξενα σπίτια που αγκάλιαζαν τους καρναβαλιστές. Ενδιαφέρον έχουν αναμφίβολα τα παραδοσιακά παριανά παιχνίδια ενώ μία σημαντική πτυχή της Αποκριάς παραμένει ο «Χορός Γαϊτανάκι», που τον συναντάμε και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας.
Με τον σαματά που έκαναν οι μασκαράδες «έδιωχναν» τελετουργικά το κακό από τις κοινότητες και ταυτόχρονα διατηρούσαν το προφανές στοιχείο της διασκέδασης. Αυτή η τελετουργική «εξαφάνιση» του κακού επιτυγχανόταν είτε με τα λίγα αλλά υπαρκτά κουδούνια, που φορούσαν οι καρναβαλιστές αλλά και με τη γενικότερη φασαρία, που δημιουργούσε η εορταστική ατμόσφαιρα.
Οι «μασκαριές»
Τα κύρια σημεία, που συγκεντρώνονταν οι συμμετέχοντες στις «μασκαριές» μπορούσαν να είναι οι πλατείες, οι σάλες των σπιτιών, οι αίθουσες μαγαζιών όπως η «Πάνδροσος» (Παροικιά), οι γειτονιές των χωριών κ.ά.
Φυσικά, ξεχωριστή θέση είχαν η Παροικιά, η Νάουσα και η Μάρπησσα ενώ δεν έλειπαν και τα αυτοσχέδια γλέντια στα χωριά.
Σε αντίθεση με άλλα νησιά που η υπόθεση της Αποκριάς ήταν περισσότερο «αντρική», στην Πάρο οι γυναίκες είχαν ενεργή συμμετοχή στα γλέντια, τουλάχιστον από τη δεκαετία του ’30 και πιθανότατα πολύ πιο πίσω. Αξίζει να σημειωθεί πως οι γυναίκες της Πάρου και σήμερα έχουν ενεργό ρόλο όχι μόνο στην καθημερινότητα αλλά και στον δημόσιο βίο και λόγο (αξιώματα). Η ενεργή παρουσία των Παριανών γυναικών αποτυπώνει και τη διαφορετικότητα ρόλων στην κυκλαδίτικη κοινωνία από νησί σε νησί. Χαρακτηριστικό το απόσπασμα από το ντοκιμαντέρ της ΕΡΤ από την περιοχή της Νάουσας που ολοκληρώθηκε το 1988.
Οι Παριανοί καρναβαλιστές στο ντοκιμαντέρ, που προβλήθηκε στην ΕΡΤ παρουσιάζουν τον τελετουργικό σκωπτικό γάμο, που συμβαίνει και σε άλλες περιοχές της Ελλάδας αλλά και τον τελετουργικό θάνατο με κάρο, που αντικατοπτρίζει, σύμφωνα με τους λαογράφους, τον συμβολικό θάνατο (χειμώνας) και την ανάσταση της φύσης (άνοιξη).
Τα πλάνα από τη Νάξο καθρεφτίζουν τη διαφορά στους ρόλους των δυο φύλων. Στη Νάξο κυριαρχούν οι αντροπαρέες ενώ στην Πάρο έχουν έντονη παρουσία και οι γυναίκες. Η διαφορά αυτή όμως έγκειται και στον πιο έντονα πατριαρχικό χαρακτήρα των κτηνοτροφικών και γενικότερα των ορεινών κοινωνιών, σε αντίθεση με την Πάρο, που κυρίαρχη οικονομική δραστηριότητα σε προηγούμενες δεκαετίες ήταν η αλιεία. Ας μην ξεχνάμε πως η Πάρος διέθετε από τους μεγαλύτερους αλιευτικούς στόλους των Κυκλάδων.
Στον χορό «Αγέρανο», άνδρας ή γυναίκα μπορούν να «κρατούν» τον πρώτο ρόλο για να ξεδιπλώσουν γνωστά ή άγνωστα στιχάκια. Ο κορυφαίος ή η κορυφαία του χορού «υφαίνουν» τον λόγο και στη συνέχεια συμμετέχει ο «χορός», που θα εμπεδώσει με την αντιφώνηση το τραγούδι ή θα δώσει τη δική του ερμηνεία, ενθαρρύνοντας ή αποθαρρύνοντας τον πρωταγωνιστή.
Υπάρχει και το βίντεο από την παράσταση του Χορευτικού Ομίλου Νάουσας: «Ορίσατε να αποκρεώσουμε» με ημερομηνία 3/2/2018, όπου παρουσιάζονται αποκριάτικοι χοροί, τραγούδια και παιχνίδια της Πάρου υπό την καλλιτεχνική επιμέλεια του Θάνου Σαμπάνη.
Πέρα από τον αυθόρμητο χαρακτήρα, τη διακωμώδηση της πραγματικότητας, την αντιστροφή ρόλων ήταν η ευκαιρία κοριτσιών και αγοριών να βρεθούν μαζί και να νιώσουν τα πρώτα σκιρτήματα. Επρόκειτο δηλαδή για μία πολλαπλή κοινωνική διαδικασία, στην οποία υπέβοσκε και η έννοια της κοινωνικής αναπαραγωγής της κοινότητας δηλαδή η προετοιμασία για τη γαμήλια συνθήκη.
Αυτό φυσικά δεν αλλάζει τον σκωπτικό χαρακτήρα της Αποκριάς και τον αυτοσχεδιασμό. Ο Αγέρανος παραμένει κλειδί για το παριανό καρναβάλι, που συνοδευόταν ενίοτε από μουσικά όργανα, τουμπιά και τσαμπούνες. Μεταπολεμικά στα γλέντια της εποχής, μας ανέφερε ο κ. Αποστολόπουλος, στην Παροικιά, που τότε είχε δυο βασικές συνοικίες, έζησαν για αρκετά χρόνια ο δεξιοτέχνης στο βιολί, Γιώργος Κονιτόπουλος και η αδερφή του Ειρήνη με τη μοναδική φωνή της κι αυτό είχε συνέπεια και στα αποκριάτικα γλέντια της εποχής.
«Το γλέντι στη Μάρπησσα μπορούσε να είναι ακόμη και τριήμερο την τελευταία Κυριακή της Αποκριάς», θυμάται η Μαρία Τριβυζά -Φραντζή, που έχει διατελέσει και πρόεδρος της κοινότητας Μάρπησσας. «Φιλόξενα παριανά σπίτια με μεγάλη σάλα συνήθως φιλοξενούσαν τις παρέες. Οι γυναίκες της περιοχής έφερναν η καθεμία το φαγητό της οικογένειας και έτσι το τραπέζι δεν άδειαζε. Επρόκειτο για νοικοκυρές εύθυμες και φιλότιμες. Στα τοπικά γλέντια χόρευαν μπάλο, συρτό, καλαματιανό, ζεϊμπέκικο και φυσικά τον «Αγέρανο». Υπήρχαν διάφορα στιχάκια ή τραγούδια, που είχαν συνδεθεί με τον Αγέρανο: «Ποιος είδε πράσινο δεντρί, μαυροματούσα και ξανθή», «Μία πέρδικα καυχήστηκε σε Ανατολή και Δύση…». Οι γονείς κάθονταν συνήθως στη σάλα των σπιτιών και τα παιδιά πήγαιναν στο επάνω μέρος τους. Οι Απόκριες ήταν ένας τρόπος για να σμίξουν τα ζευγάρια στα σπίτια ή στις γειτονιές και στους δρόμους κι ήταν η ευκαιρία για να είμαστε με τους ανθρώπους που θέλαμε».
Όπως εξηγεί η κ. Τριβυζά -Φραντζή, υπήρχαν φορές που ο κορυφαίος του Αγέρανου μπορεί να είχε κουραστεί και τότε τραγουδούσε: «Τραγούδησα, τραγούδησα κι έκλεισα τη φυλλάδα. Ήρθε και σένα διπλανέ, η (ε)δική σου αράδα». Υπήρχαν όμως και περιπτώσεις, που ο κορυφαίος του χορού δεν τα κατάφερνε και τόσο καλά. Η ομάδα της αντιφωνίας ακουγόταν να λέει: «Σώπασε εσύ τραγουδιστή, να τραγουδήσει κι άλλος, που άνοιξες το στόμα σου σαν γάιδαρος μεγάλος».
Κάθε οικογένεια είχε το γουρούνι της και έφτιαχνε την «πηχτή», μία σούπα με χοιρινό, εξηγεί η κ. Τριβυζά – Φραντζή. «Το χοιρινό ήταν αλατισμένο εδώ και καιρό και η νοικοκυρά το έβγαζε από το κιούπι. Από την επόμενη μέρα άρχιζε νέο διαιτολόγιο με χταπόδια, καλαμάρια, σουπιές, πίνες, φάβα, ζαρζαβατικά, ελιές, ρεβίθια και ταραμοσαλάτες.
Οι Μικρασιάτες της Πάρου έδιναν κι αυτοί τον τόνο, αφού χόρευαν: φοξ αγκλέ, τανγκό, βαλς, χασαποσέρβικο, χασάπικο, πέρα από Μπάλο, Συρτό, Καλαματιανό, που είχε το νησί. Ξεχώριζε κι ένα γρήγορο χασάπικο, που το αποκαλούσαν “βουλγάρικο”. Μετά το μεσημεριανό φαγητό την τελευταία Αποκριά οι μασκαράδες έβγαιναν στον δρόμο με τις τσαμπούνες κι έκαναν έναν γύρο το χωριό», μας αναφέρει.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον είχε και το «λουρί της μάνας», μία δερμάτινη ζώνη, που συνδυαζόταν με τον αποκριάτικο μιμικό χορό, που συναντάμε σε πολλές περιοχές της Ελλάδας: «Πως το τρίβουν το πιπέρι».
Τα παιδιά στην Παροικιά και στη Μάρπησσα, κατά τις δεκαετίες του ’60-’70 την Καθαρά Δευτέρα δημιουργούσαν τους «στεφανωτούς» χαρταετούς. Τους έφτιαχναν με καλάμια, κόλλες χρωματιστές γλασέ και κολλούσαν τα υλικά με αλευρόκολλα. Στην Παροικιά κάθε μεσημέρι έδιναν ραντεβού στο σημείο, που βρίσκεται σήμερα το πάρκινγκ και τα τελευταία χρόνια ο χειμερινός και ο κινηματογράφος REX ή κανόνιζαν συνάντηση στον λόφο της Αγίας Άννας. Εκεί έκαναν διαγωνισμούς για τον ομορφότερο χαρταετό ή αυτόν που θα πάει ψηλότερα.
Οι Απόκριες στην Αντίπαρο: Μια γιορτή της παρέας, της μνήμης και του κεφιού
«Στην Αντίπαρο οι Απόκριες δεν ήταν ποτέ απλώς λίγες μέρες ξεφαντώματος», τονίζει ο Γιάννης Τριαντάφυλλος. «Ο προγραμματισμός άρχιζε σχεδόν αμέσως μετά τα Χριστούγεννα. Σχηματίζονταν οι «παρεές» – συγγενείς, φίλοι, γείτονες – και το νησί έμπαινε σιγά-σιγά σε ρυθμούς γιορτής. Εκείνες τις μέρες δεν έλειπαν ούτε τα αρραβωνιάσματα• ήταν έθιμο ο κόσμος να μαζεύεται, να γλεντά και να δένουν φιλίες και οικογένειες».
Όπως εξηγεί, «το Τριώδιο άνοιγε με τα καθιερωμένα ραβιόλια: τηγανισμένη ζύμη γεμιστή με γλυκιά μυζήθρα. Σχεδόν σε κάθε σπίτι έφτιαχναν τα ίδια γλυκά, κι ύστερα οι “παρεές” κανόνιζαν σε ποιο σπίτι θα μαζευτούν όλοι μαζί – μικροί και μεγάλοι. Δεν ήταν σπάνιο να βρεθούν σε ένα σπίτι δέκα ζευγάρια, παιδιά, αδέρφια, συγγενείς και φίλοι. Ο καθένας έφερνε το φαγητό του, πριν από τη Σαρακοστή έμπαιναν στο τραπέζι ψητά κρέατα και λουκάνικα, και όταν το κέφι άναβε, με τσαμπούνες και τουμπάκια, έβγαιναν οι μασκαράδες.
Τα “Αποκριώματα” ήταν απλά και αυθόρμητα: ό,τι υπήρχε στο σπίτι γινόταν μεταμφίεση. Παλιά, πολλά σπίτια βρίσκονταν έξω στην εξοχή. Όταν ήμασταν πιτσιρικάδες, πηγαίναμε από σπίτι σε σπίτι με γαϊδουράκια και μουλάρια, μέσα στο σκοτάδι. Με τις «μασκαριές» κανείς δεν αναγνώριζε τον άλλον, κι όμως όλοι ήξεραν πως είναι δικοί τους άνθρωποι. Εκείνες οι νυχτερινές διαδρομές, με γέλια και πειράγματα, έφτιαξαν αναμνήσεις που έμειναν ανεξίτηλες», αναφέρει ο κ. Τριαντάφυλλος.
«Τα τελευταία χρόνια καθιερώθηκε και το καρναβάλι την Καθαρά Δευτέρα», τονίζει. «Όπως παντού, στο τραπέζι υπήρχαν θαλασσινά και λαγάνες• παλιότερα έβγαιναν για αχινούς και πίνες από το βράδυ, μάζευαν κοχύλια, χταπόδια, καλαμάρια – όλα ντόπια. Το ψήσιμο, η τσικουδιά και το κρασί έδιναν τον τόνο της μέρας. Το απόγευμα, γύρω στις 5 μ.μ., εμφανίζονταν οι μασκαράδες και τα αυτοσχέδια άρματα – συχνά πάνω σε τρακτέρ ή αυτοκίνητα – πολλά από τα οποία είχαν και μουσική. Χόρευαν πάνω στα οχήματα αλλά και στον δρόμο, με τον κόσμο να συμμετέχει αυθόρμητα. Τα θέματα των αρμάτων εμπνέονταν από την επικαιρότητα – από τη «φραπελιά» το Βατοπέδι, τον Καλλικράτη, και το ΕΣΥ μέχρι τον πόλεμο στην Ουκρανία. Η πορεία ξεκινούσε από το λιμάνι και κατέληγε στην πλατεία του χωριού. Εκεί μαζευόταν ο κόσμος, έμπαινε η μουσική από το κεντρικό καφενείο της πλατείας και το γλέντι κρατούσε μέχρι αργά. Χόρευαν ντόπιοι και επισκέπτες από την Πάρος, μικροί και μεγάλοι, σε μια γιορτή απλή, λαϊκή, με βασικό στοιχείο το αυθόρμητο».
Μέρος της Αποκριάς, επισημαίνει «ήταν και οι αετοί. Την Καθαρά Δευτέρα αλλά και την προηγούμενη Κυριακή, οι μεγαλύτεροι έφτιαχναν “στεφανωτούς” αετούς – αυτοσχέδιους με καλάμια και νάιλον και λαδόκολλες– και έβαζαν στοίχημα ποιος θα πετάξει πιο ψηλά. Οικογενειακά, παρέα, γλέντι, χορός: αυτός ήταν ο πυρήνας της Αποκριάς στην Αντίπαρο».
Σήμερα, λέει, «παρά τις δυσκολίες και τις απώλειες που βαραίνουν κάποιες χρονιές το νησί, υπάρχει πάντα η προσπάθεια να μείνει το έθιμο ζωντανό. Γιατί οι Απόκριες στην Αντίπαρο δεν είναι απλώς ένα καρναβάλι. Είναι μνήμη, συνάντηση, κοινότητα – μια στιγμή που το χωριό θυμάται πώς είναι να γίνεται μια μεγάλη παρέα…».
Άννα Στεργίου
