Γιατί ο δημόσιος διάλογος γίνεται όλο και πιο επιθετικός;
Σε μια ανάρτηση «μίζερη» και «εισαγγελική» μπορεί να διαβάσει κανείς σε ελάχιστο χρονικό διάστημα, σχόλια που «ξεφεύγουν».
Πολύ γρήγορα μετατρέπεται η «κατάσταση» σε ανταλλαγή ύβρεων, χαρακτηρισμών και συναισθηματικών εκρήξεων.
Το φαινόμενο δεν είναι τυχαίο.
Τα κοινωνικά δίκτυα ευνοούν την αμεσότητα, την ταχύτητα και τη δημόσια έκθεση.
Όταν κάποιος αισθάνεται ότι απευθύνεται σε ένα απρόσωπο πλήθος, μειώνονται οι αναστολές του.
Οι αλγόριθμοι ανταμείβουν το έντονο συναίσθημα.
Ένα ψύχραιμο σχόλιο σπάνια θα συγκεντρώσει την ίδια προσοχή με μια προσβολή ή μια ακραία τοποθέτηση.
Το πιο ανησυχητικό όμως δεν είναι οι ίδιες οι λέξεις.
Είναι η σταδιακή απώλεια της διάκρισης ανάμεσα στην κριτική μιας ιδέας και στην απαξίωση ενός ανθρώπου.
Αντί να αντικρούσουμε ένα επιχείρημα, χαρακτηρίζουμε τον συνομιλητή μας ανόητο, προδότη, φανατικό ή ψυχικά προβληματικό.
Ο διάλογος μετατρέπεται σε μάχη ταυτοτήτων.
Είναι όμως ο άνθρωπος από τη φύση του τόσο πολεμικός;
Το ερώτημα αυτό απασχόλησε τους μεγαλύτερους φιλοσόφους.
Ο Σωκράτης πίστευε ότι κανείς δεν πράττει το κακό επειδή το επιθυμεί ως κακό.
Οι άνθρωποι κάνουν λάθη επειδή αγνοούν το πραγματικό αγαθό.
Αν ζούσε σήμερα, πιθανότατα θα απαντούσε στα σχόλια με ερωτήσεις και όχι με χαρακτηρισμούς.
Ο Χομπς είχε μια πολύ πιο απαισιόδοξη εικόνα.
Θεωρούσε ότι χωρίς νόμους και κανόνες η φυσική κατάσταση του ανθρώπου είναι ένας «πόλεμος όλων εναντίον όλων».
Τα κοινωνικά δίκτυα, όπου η ευθύνη συχνά είναι περιορισμένη, μοιάζουν σε ορισμένες περιπτώσεις να επιβεβαιώνουν αυτή την άποψη.
Αντίθετα, ο Ζαν-Ζακ Ρουσσώ υποστήριζε ότι ο άνθρωπος γεννιέται καλός και ότι η κοινωνία είναι αυτή που τον διαφθείρει.
Η ανισότητα, η σύγκριση με τους άλλους και η ανάγκη για κοινωνική αναγνώριση γεννούν τον φθόνο και την επιθετικότητα.
Ίσως η αλήθεια να βρίσκεται κάπου ανάμεσα στις τρεις αυτές προσεγγίσεις.
Ο άνθρωπος διαθέτει την ικανότητα τόσο για συνεργασία όσο και για σύγκρουση.
Μέσα του συνυπάρχουν ο αλτρουισμός και ο εγωισμός, η λογική και το συναίσθημα.
Το περιβάλλον στο οποίο βρίσκεται καθορίζει ποια πλευρά θα κυριαρχήσει.
Τι αποκαλύπτουν τελικά τα σχόλια;
Τα περισσότερα επιθετικά σχόλια δεν αποκαλύπτουν τόσο την ποιότητα του αρχικού κειμένου όσο την ψυχική κατάσταση εκείνου που τα γράφει.
Ο θυμός, η ανασφάλεια, η αίσθηση αδικίας ή η ανάγκη να ανήκει κάποιος σε μια ομάδα συχνά εκφράζονται με λεκτική βία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έντονη διαφωνία είναι λανθασμένη.
Η διαφωνία αποτελεί θεμέλιο της δημοκρατίας.
Η ύβρις όμως δεν είναι επιχείρημα και η απαξίωση δεν οδηγεί ποτέ στην αλήθεια.
Μπορεί να αλλάξει αυτή η εικόνα;
Η λύση δεν είναι η λογοκρισία ούτε η σιωπή.
Είναι η καλλιέργεια μιας διαφορετικής κουλτούρας διαλόγου.
Να μάθουμε να απαντούμε στις ιδέες και όχι στα πρόσωπα.
Να αναγνωρίζουμε ότι η διαφορετική γνώμη δεν είναι απειλή αλλά ευκαιρία να εξετάσουμε και τις δικές μας βεβαιότητες.
Ο πολιτισμός μιας κοινωνίας δεν φαίνεται όταν όλοι συμφωνούν.
Φαίνεται όταν διαφωνούν.
Ίσως το ερώτημα δεν είναι αν ο άνθρωπος είναι καλός ή κακός από τη φύση του, αλλά αν κάθε μέρα μπορεί να γίνει «καλύτερος».
Μια κοινωνία δεν εξαρτάται από τις απαντήσεις που δίνει, αλλά κυρίως από τις ερωτήσεις που τολμά να θέσει.
