Αν ετίθετο το ερώτημα, τι είδους δημοκρατία έχουμε στην χώρα μας, η απάντηση παρότι μοιάζει προφανής, έχουμε την αίσθηση ότι είναι ιδιαίτερα δύσκολο να απαντηθεί.
Σήμερα θα αναφερθούμε σε μία και μόνο «μορφή» δημοκρατίας που είναι και εκείνη που «κάνει» τα κράτη να ευημερούν. Είναι η δημοκρατία των «συμμετοχικών θεσμών»! Είναι η Ευρωπαϊκή Ένωση και το λεγόμενο «ευρωπαϊκό κεκτημένο». Είναι η «ανοιχτή κοινωνία» που διαμορφώνεται βήμα-βήμα, μέρα με την μέρα. Άλλο που σήμερα φαίνεται να «ξεφτίζει» και να μετατρέπεται σε «κεκτημένο των εταιρειών».
Εμείς πρέπει να αγωνιστούμε για να το επαναφέρουμε στην τέλεια και «ιδεαλιστική» του μορφή. Δε θα το καταφέρουμε, είναι σίγουρο, αρκεί όμως να κάνουμε βήματα μπροστά, όχι πίσω όπως τα τελευταία είκοσι χρόνια περίπου. Αυτά ως πρόλογο… ας πάμε όμως και σε συγκεκριμένα στοιχεία.
Η Ελλάδα έχει θεσμούς, αλλά αυτοί συχνά δυσλειτουργούν ή δεν εφαρμόζονται με συνέπεια. Μεγάλο παράδειγμα η ισχυρή τυπική θεσμική δομή (Σύνταγμα, ανεξάρτητες αρχές, δικαστικό σύστημα), αλλά η χαμηλή αποτελεσματικότητα.
Η γραφειοκρατία, οι πελατειακές σχέσεις, οι καθυστερήσεις στην απονομή της δικαιοσύνης και η αδύναμη δημόσια διοίκηση υπονομεύουν την εμπιστοσύνη και περιορίζουν τις δυνατότητες ανάπτυξης. Όταν οι κανόνες δεν εφαρμόζονται με συνέπεια και οι ευκαιρίες δεν κατανέμονται ισότιμα, η αξιοκρατία υποχωρεί και τα προνόμια αναπαράγονται.
Έτσι, η δημοκρατία κινδυνεύει να περιοριστεί στην τυπική λειτουργία της, χωρίς να εξασφαλίζει ουσιαστική συμμετοχή, λογοδοσία και κοινωνική δικαιοσύνη.
Εδώ βρίσκεται και η σημασία της συμμετοχικής δημοκρατίας. Σίγουρα υπάρχει δημοκρατία, αλλά η κουλτούρα συμμετοχής και εμπιστοσύνης στους θεσμούς είναι ασθενής. Μια δημοκρατία λοιπόν δεν εξαντλείται στην εκλογική διαδικασία. Προϋποθέτει ενεργούς πολίτες, διαφάνεια, ουσιαστικό διάλογο και θεσμούς που λογοδοτούν στην κοινωνία.
Το ευρωπαϊκό κεκτημένο και η ιδέα της ανοιχτής κοινωνίας προσφέρουν ένα πλαίσιο ελευθερίας και συνεργασίας που οφείλουμε να προστατεύσουμε. Σήμερα όμως, οι συλλογικές ανάγκες υποχωρούν μπροστά σε ισχυρά οικονομικά συμφέροντα και παράγονται ανισότητες και προνόμια.
Η μεγάλη πρόκληση είναι να επαναφέρουμε τους θεσμούς, στις «εργοστασιακές» τους ρυθμίσεις. Δηλαδή, προσανατολισμένους στο δημόσιο συμφέρον.
Άλλο ένα σημαντικότατο πρόβλημα είναι και η χαμηλή εμπιστοσύνη μεταξύ των πολιτών προς το κράτος, αλλά και αντιστρόφως. Το ουσιαστικό ζητούμενο λοιπόν είναι να οικοδομήσουμε ξανά την εμπιστοσύνη μεταξύ πολιτών και κράτους. Με θεσμούς που λειτουργούν, αξιολόγηση, διαφάνεια και συνέπεια. Και τέλος, το μεγαλύτερο διαχρονικά που είναι η εκπαιδευτική διαδικασία που δίνει έμφαση στην αποστήθιση και όχι στην κριτική σκέψη ή στη συνεργασία. Εδώ απαιτείται μεγάλη «αναγέννηση»…
Άρα η πρόοδος μιας χώρας δεν εξαρτάται μόνο από το θεσμικό πλαίσιο, αλλά και από την παιδεία, την κοινωνική εμπιστοσύνη και τη συλλογική συνείδηση των πολιτών.
Οι θεσμοί αλλάζουν όταν αλλάζουν οι άνθρωποι που τους στηρίζουν και αυτό είναι ίσως η πιο δύσκολη, αλλά και η πιο αναγκαία μεταρρύθμιση για την Ελλάδα.
