Φέτος, συμπληρώθηκαν 25 χρόνια από το 2001, όταν ξεκίνησε η συστηματική ανασκαφή στο Δεσποτικό, με επικεφαλής τον αρχαιολόγο Γιάννο Κουράγιο.
Ο κ. Κουράγιος και η ομάδα του, παρουσίασαν πριν λίγες μέρες στο Δημοτικό σχολείο Αντιπάρου, έναν απολογισμό του έργου, ενώ η «Φωνή της Πάρου», βρέθηκε στο Δεσποτικό την τελευταία μέρα της φετινής ανασκαφικής περιόδου, μαζί την αρχαιολογική ομάδα του κ. Κουράγιου και εθελοντές σπουδαστές από την Ελλάδα και τις ΗΠΑ.
Στο κέντρο των Κυκλάδων βρίσκεται το «παριανό αρχιπέλαγος», ένα σύμπλεγμα νησιών με μεγαλύτερο αυτών την Πάρο και νότια και δυτικά της την Αντίπαρο, το Δεσποτικό, το Τσιμηντήρι, το Στρογγυλό, το Σάλιαγκο, τα Πατερονήσια, το Ρευματονήσι και άλλες μικρότερες νησίδες.
Εδώ και χιλιετίες η ιστορία αυτών των νησιών ακολουθεί κοινή πορεία. Τα πρωιμότερα τεκμήρια της μακραίωνης ιστορίας των νησιών χρονολογούνται στη Νεολιθική περίοδο, όταν στη μικρή νησίδα Σάλιαγκος μεταξύ Πάρου και Αντιπάρου, φαίνεται πως λειτουργούσε ένας μικρός οικισμός.
Τα αρχαιολογικά δεδομένα
Σύμφωνα με τον κ. Κουράγιο, τα αρχαιολογικά δεδομένα από την έρευνα της ομάδας του, μαρτυρούν ότι η πρώτη εγκατάσταση στην τοποθεσία Μάντρα του Δεσποτικού ιδρύθηκε από ομάδα Πάριων, τον 8ο αι. π.Χ. και επίσης ότι η δημιουργία του ιερού, εμπνεύστηκε και καθοδηγήθηκε από την παριανή πόλη.
Οι Πάριοι ανέλαβαν ένα φιλόδοξο εγχείρημα στο δεύτερο μισό του 6ου αι. π.Χ.: τη δημιουργία ενός ιερού μακριά από την πόλη τους, στο Δεσποτικό. Η δημιουργία του ιερού, το οποίο ήταν αφιερωμένο στον Απόλλωνα, φαίνεται πως αποσκοπούσε στην επέκταση της παριανής «σφαίρας επιρροής» και στην εδραίωση της παρουσίας τους στο κεντρικό Αιγαίο.
Η επιλογή της θέσης δεν είναι καθόλου τυχαία, καθώς βρίσκεται σε ένα από τα πιο προστατευμένα λιμάνια των Κυκλάδων, σε καίρια θέση των θαλάσσιων οδών του Αιγαίου και εντός της ευρύτερης παριανής επικράτειας.
Το Δεσποτικό
Το Δεσποτικό έχει συνολική έκταση 7.650τ.µ. Το ανάγλυφο του συνίσταται από βραχώδεις εκτάσεις, ψηλούς λόφους στο εσωτερικό, σχετικά απόκρημνες ακτογραμμές και λίγους κόλπους, ο μεγαλύτερος των οποίων σχηματίζεται στη νότια πλευρά, στη θέση Λιβάδι. Ολόκληρο το νησί εντάσσεται στο πλαίσιο προστασίας της Natura. Τα τρία νησιά, Δεσποτικό – Τσιμηντήρι – Αντίπαρος, ήταν ενωμένα μέχρι τουλάχιστον τη ρωμαϊκή περίοδο.
Πριν την έναρξη της συστηματικής ανασκαφής, κανείς δεν περίμενε πως δύο και πλέον δεκαετίες ερευνών στη θέση Μάντρα του Δεσποτικού και στην παρακείμενη νησίδα Τσιμηντήρι, θα αλλάξουν άρδην τα δεδομένα για το λατρευτικό τοπίο των γεωμετρικών και αρχαϊκών Κυκλάδων. Η συστηματική ανασκαφή στο Δεσποτικό, όχι μόνο έφερε στο φως ένα πλουσιότατο ιερό του Απόλλωνα, άγνωστό από γραπτές πηγές, αλλά και μια εκτεταμένη οικιστική εγκατάσταση με διάρκεια ζωής πολλών αιώνων.
«Κανείς μας πριν από σχεδόν 30 χρόνια, δεν περίμενε ότι κάτω από το μαντρί του Πέτρου Μαριάνου, κρυβόταν ένα από τα σπουδαιότερα ιερά των Κυκλάδων και πως εμείς θα ήμασταν αυτοί που θα το φέρναμε στο φως», δηλώνει η Ίλια Νταϊφά, αρχαιολόγος και μέλος της ομάδας του Γιάννου Κουράγιου.
Μια ιδιαιτερότητα της πολυετούς ανασκαφής στο Δεσποτικό, είναι η αναστήλωση / αποκατάσταση των αρχαϊκών λατρευτικών κτιρίων του ιερού. Έτσι, το μνημείο απέκτησε ξανά την τρίτη διάσταση του και μετατράπηκε ξανά μετά από χιλιάδες χρόνια σε ένα τοπόσημο της περιοχής ,αφού υψώνεται πλέον στα σχεδόν 8 μέτρα.
Τι δηλώνουν
Σύμφωνα με τον κ. Κουράγιο, το πρόγραμμα της αναστήλωσης έγινε για δύο σημαντικούς λόγους: την προστασία των μνημείων από τη φθορά αλλά και την απόδοσή τους στο ευρύτερο κοινό και την πληρέστερη κατανόηση του από όλους και όχι μόνο τους ειδήμονες.
«Ο χώρος είναι σχεδόν έτοιμος να ανοίξει για το κοινό. Τα βασικότερα κωλύματα είναι δυστυχώς οι αγκυλώσεις της νομοθεσίας περί ιδιοκτησιακού καθεστώτος, η βαριά γραφειοκρατία, αλλά και η κωλυσιεργία των αρμόδιων φορέων. Απλά να αναφέρω ότι φέτος δεν καταφέραμε να σκάψουμε στο Τσιμηντήρι, γιατί μας ζητήθηκαν από το λιμεναρχείο μελέτες για την τοποθέτηση μίας πλωτής εξέδρας 10 μέτρων για μόλις 10 ημέρες», δηλώνει ο κ. Κουράγιος.
Η αρχαιολογική ομάδα μεταφέρεται κάθε πρωί στο Δεσποτικό, με το καΐκι του καπετάν-Σαργού. Εκτός από τον Γιάννο Κουράγιο και την ομάδα του, υπάρχουν πολλά νέα παιδιά, φοιτητές από το πανεπιστήμιο Ιωαννίνων και διάφορα κολλέγια των ΗΠΑ.
«Από το 2001 που ξεκινήσαμε συστηματικά, είχαμε κάποιους εξειδικευμένους εργάτες, αλλά η ανασκαφή κυρίως βασίζεται σε εθελοντική εργασία φοιτητών. Υπάρχει από τότε μια συνεργασία με το CYA (College Yearin Athens). Φέτος, έχουμε μαζί μας 22 φοιτητές από Αμερική, από 22 διαφορετικά κολλέγια-πανεπιστήμια και τέσσεις από το πανεπιστήμιο Ιωαννίνων. Αυτό που έχω καταλάβει όλα αυτά τα χρόνια, είναι πως η εμπειρία αυτή, συνήθως καταγράφεται στο μυαλό τους σαν κάτι πολύ ιδιαίτερο, ακόμα κι αν δεν ασχοληθούν ποτέ ξανά με την αρχαιολογία στη ζωή τους», δηλώνει η Αλεξάνδρα Αλεξανδρίδου, αρχαιολόγος και αναπληρώτρια καθηγήτρια στο πανεπιστήμιο Ιωαννίνων.
Μετά από κάποιες εβδομάδες εθελοντικής εργασίας στο Δεσποτικό, οι νεαροί Αμερικάνοι αισθάνονται και φέρονται σαν βετεράνοι του πεδίου. Όταν ερωτώνται για την καλοκαιρινή αρχαιολογική εμπειρία τους στο Δεσποτικό, τα μάτια τους λάμπουν και απαντούν με ένα πλατύ χαμόγελο.
«Με τους Αμερικάνους, είναι αρκετά διαφορετική η κατάσταση απ’ όσα ξέρουμε εμείς. Έχουν ένα γενικό «Classics» το οποίο έχει τα πάντα, φιλολογία, αρχαία Ελληνικά, Λατινικά. Υπάρχουν παιδιά που σπουδάζουν ανθρωπολογία, αρχαιολογία και υπάρχουν και παιδιά, τα οποία απλά έχουν πάρει ένα δύο μαθήματα σχετικά και μπορεί το major, δηλαδή το κεντρικό τους πτυχίο να είναι κάτι άλλο. Δηλαδή έχουν έρθει πολλά παιδιά που σπουδάζουν οικονομικά, μαθηματικά κι έρχονται απλά για την εμπειρία», δηλώνει ο Γιάννος Κουράγιος
Είναι η τελευταία μέρα της φετινής ανασκαφικής περιόδου και υπάρχουν πάρα πολλές εκκρεμότητες που πρέπει να κλείσουν. Στον αέρα υπάρχει μια χαρμολύπη: χαρά γιατί τελειώνει με επιτυχία ένας ακόμα κύκλος ανασκαφών, λύπη γιατί μετά από 8 εβδομάδες, το Δεσποτικό έχει εντυπωθεί για τα καλά στις ψυχές της αρχαιολογικής ομάδας, όπως η σκόνη της ανασκαφής στα ρούχα τους. Σύντομα, η καθημερινή τελετουργία των περασμένων 8 εβδομάδων, θα είναι απλά μια ανάμνηση.
«Σίγουρα, οπωσδήποτε, ναι», απαντάει εμφατικά ο Γιάννος Κουράγιος σε ερώτηση για το αν θα συνεχιστεί η ανασκαφή του χρόνου. «Καταρχάς, πρέπει να τελειώσουμε το Τσιμηντήρι, το νησάκι απέναντι, στο οποίο δυστυχώς δεν μπορέσαμε να πάμε φέτος, λόγω της γραφειοκρατίας και όλων αυτών που έγιναν με την πλωτή εξέδρα. Επίσης, “το Δεσποτικό έχει πολύ ζουμί ακόμα”. Φέτος ασχοληθήκαμε με ένα σημείο μόνο. Εμείς αυτό που θέλουμε είναι ένας χώρος ανοιχτός στο κοινό. Δηλαδή δεν δώσαμε του κόσμου τα λεφτά για να κάνουμε αναστήλωση, να καθαρίζουμε και να σκάβουμε, για να μην το βλέπει ο κόσμος. Αυτό είναι το μεγάλο πρόβλημα, το ένα θέμα που μας καίει», καταλήγει ο κ. Κουράγιος.
Γιάννης Μακρογιαννέλης
