Το πολιτικό σκηνικό στην Ελλάδα εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης πολυπλοκότητας, όπου η ανάγκη για συναινέσεις και συνεργασίες δεν αποτελεί απλώς επιλογή, αλλά προϋπόθεση διακυβέρνησης.
Το εκλογικό σύστημα, αν και δίνει «μπόνους» εδρών στο πρώτο κόμμα, δεν δίνει μονοκομματική κυβέρνηση αν δεν πάρεις 38% περίπου, το οποίο είναι απλησίαστο. Η κατακερματισμένη λαϊκή εντολή διαμορφώνει ένα περιβάλλον στο οποίο κανένα κόμμα δεν μπορεί να κυβερνήσει μόνο του. Ωστόσο, εδώ αναδύεται ένα παράδοξο… Ενώ οι αριθμητικές συνθήκες ωθούν προς τη συνεργασία, η πολιτική κουλτούρα αντιστέκεται. Και κάπως έτσι, η συγκρότηση βιώσιμων κυβερνήσεων μοιάζει με έναν σύγχρονο «τετραγωνισμό του κύκλου».
Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, οι συνεργασίες αποτελούν δομικό στοιχείο του πολιτικού τους συστήματος. Στη Γερμανία, για παράδειγμα, οι κυβερνήσεις συνασπισμού δεν είναι ένδειξη αδυναμίας, αλλά έκφραση πολιτικής ωριμότητας και θεσμικής συνέχειας. Τα κόμματα έχουν μάθει να διαπραγματεύονται, να υποχωρούν και να συνδιαμορφώνουν προγραμματικές συγκλίσεις.
Στη Γαλλία, αν και το προεδρικό σύστημα δεν «χρειάζεται» τις κυβερνητικές συνεργασίες, παρατηρείται μια διαφορετική μορφή συναίνεσης που είναι η εκλογική συσπείρωση στον δεύτερο γύρο απέναντι σε ακραίες επιλογές.
Στη Μεγάλη Βρετανία, ακόμη και το παραδοσιακά σταθερό δικομματικό σύστημα δείχνει σημάδια μετάβασης προς μεγαλύτερη πολυφωνία και ενίσχυση μικρότερων κομμάτων.
Στην Ελλάδα, αντίθετα, η έννοια της συνεργασίας παραμένει φορτισμένη. Οι ιστορικές αντιπαραθέσεις, η έντονη κομματική πόλωση και η έλλειψη εμπιστοσύνης μεταξύ των πολιτικών δυνάμεων δημιουργούν ένα περιβάλλον όπου κάθε συζήτηση για συγκλίσεις εκλαμβάνεται ως πολιτικός συμβιβασμός με αρνητικό πρόσημο.
Η συνεργασία ταυτίζεται συχνά με την υποχώρηση αρχών ή με πολιτικό κόστος, αντί να θεωρείται εργαλείο σύνθεσης και επίλυσης προβλημάτων. Μόνο με τον «καταναγκασμό» των μνημονίων επετεύχθησαν «προσωρινές» συναινέσεις. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο θεσμικό, αλλά βαθιά πολιτισμικό.
Η απουσία κουλτούρας συνεργασιών αντανακλάται τόσο στον δημόσιο λόγο όσο και στη λειτουργία των κομμάτων. Οι προεκλογικές ρητορικές, που βασίζονται σε απόλυτες διαχωριστικές γραμμές, δυσκολεύουν την επόμενη μέρα, όπου απαιτούνται γέφυρες.
Η καχυποψία δεν είναι απλώς πολιτική στάση. Είναι σχεδόν δομικό χαρακτηριστικό του συστήματος. Μπορεί αυτό να αλλάξει; Θεωρητικά, ναι. Πρακτικά, πρόκειται για μια δύσκολη διαδικασία.
Απαιτείται, πρώτον, μια διαφορετική προσέγγιση από τα ίδια τα κόμματα με λιγότερη έμφαση στην επικοινωνιακή σύγκρουση και περισσότερη στην προγραμματική σαφήνεια. Οι πολίτες χρειάζονται να γνωρίζουν όχι μόνο με ποιους διαφωνεί ένα κόμμα, αλλά και με ποιους θα μπορούσε να συμφωνήσει και σε ποια βάση.
Δεύτερον, απαιτείται ενίσχυση της θεσμικής εμπιστοσύνης. Η ύπαρξη σταθερών κανόνων, διαφανών διαδικασιών και αξιόπιστων μηχανισμών διαπραγμάτευσης μπορεί να μειώσει την καχυποψία και να διευκολύνει τις συγκλίσεις. Χωρίς εμπιστοσύνη στους κανόνες, καμία συνεργασία δεν μπορεί να αντέξει στον χρόνο.
Τρίτον, ίσως και το πιο δύσκολο είναι η αλλαγή νοοτροπίας. Η κοινωνία πρέπει να αποδεχθεί ότι η πολιτική δεν είναι πεδίο απόλυτων νικών, αλλά χώρος διαρκούς διαπραγμάτευσης. Η έννοια του «συμβιβασμού» χρειάζεται να αποκατασταθεί ως θετικό εργαλείο δημοκρατίας και όχι ως ένδειξη αδυναμίας.
Ο «τετραγωνισμός του κύκλου» στην ελληνική πολιτική δεν είναι αδύνατος, αλλά απαιτεί κάτι περισσότερο από μαθηματική επινοητικότητα. Απαιτεί πολιτική βούληση, θεσμική σοβαρότητα και κοινωνική ωριμότητα.
Αν αυτά τα στοιχεία συνυπάρξουν, τότε ίσως οι συνεργασίες πάψουν να θεωρούνται εξαίρεση και γίνουν ο κανόνας μιας πιο ώριμης δημοκρατίας.
