Αν έπρεπε να ξεχωρίσουμε μία φράση που συμπυκνώνει την ανθρώπινη κατάσταση μέσα στον χρόνο, ίσως πράγματι να στεκόμασταν στο «εν οίδα ότι ουδέν οίδα» του Σωκράτη.
Όχι γιατί αποτελεί μια παραδοχή αδυναμίας, αλλά γιατί εκφράζει την ύψιστη μορφή πνευματικής εντιμότητας που είναι η επίγνωση των ορίων μας. Στη σύγχρονη εποχή, όπου η γνώση πολλαπλασιάζεται με εκθετικούς ρυθμούς, θα μπορούσαμε αυθαίρετα να φανταστούμε ότι το σύνολο της ανθρώπινης γνώσης είναι… ένα δισεκατομμύριο μονάδες. Φυσικά είναι άπειρο, αλλά λέμε ένα δισεκατομμύριο για να γίνει αντιληπτό το επιχείρημα.
Μέσα λοιπόν σε αυτό το πλαίσιο, ο πιο «μορφωμένος» άνθρωπος ίσως να κατέχει ένα απειροελάχιστο κλάσμα, ας πούμε δέκα χιλιάδες μονάδες, ενώ κάποιος λιγότερο ενημερωμένος χίλιες μονάδες. Η μεταξύ τους διαφορά φαίνεται τεράστια σε σχετικούς όρους. Ωστόσο, όταν τοποθετηθούν απέναντι στο σύνολο των γνώσεων, η διαφορά σχεδόν εξαφανίζεται. Και οι δύο στέκονται στο ίδιο σημείο, δηλαδή… στο κατώφλι της άγνοιας.
Αυτή η συνειδητοποίηση δε μειώνει την αξία της γνώσης, αλλά αντίθετα, την καθιστά πιο πολύτιμη. Η γνώση δεν πρέπει να είναι μέσο κυριαρχίας, αλλά εργαλείο κατανόησης και ταπεινότητας. Να μας υπενθυμίζει ότι όσο περισσότερο μαθαίνουμε, τόσο περισσότερο αντιλαμβανόμαστε πόσα δεν γνωρίζουμε.
Στο ίδιο πνεύμα, η ανθρώπινη αναζήτηση για το «απόλυτο», είτε αυτό ονομάζεται «δημιουργός», είτε «αρχή του σύμπαντος», φαίνεται να υπερβαίνει τις δυνατότητές μας.
Καμία βεβαιότητα δεν μπορεί να σταθεί αμετακίνητη μπροστά στο άπειρο. Οι θρησκείες, σε αυτό το πλαίσιο, μπορούν να ιδωθούν ως ανθρώπινες προσπάθειες ερμηνείας του ανεξήγητου που γεννήθηκαν μέσα από τον φόβο, την ανάγκη για νόημα και την επιθυμία για υπέρβαση του θανάτου. Ωστόσο, αυτό δεν αναιρεί την αξία τους ως πολιτισμικών μορφωμάτων και κυρίως ως «αποκούμπι» του ανθρώπου.
Όπως τόνιζε ο Κομφούκιος, το τελετουργικό και η παράδοση αποτελούν θεμέλια της κοινωνικής συνοχής. Οι παραδόσεις δεν είναι απλώς κατάλοιπα του παρελθόντος, είναι φορείς μνήμης, ταυτότητας και συλλογικής εμπειρίας. Ανεξαρτήτως της πίστης ή της αμφιβολίας μας, ο σεβασμός προς αυτές αποτελεί ένδειξη πολιτισμού και ωριμότητας.
Το ανθρώπινο γένος πορεύεται, λοιπόν, ανάμεσα σε δύο άκρα… Την άγνοια και τη γνώση, τον φόβο και την κατανόηση, την παράδοση και την καινοτομία. Και ίσως η πραγματική πρόοδος να μην βρίσκεται στην πλήρη επικράτηση του ενός πάνω στο άλλο, αλλά στη δημιουργική τους σύνθεση.
Στον ορίζοντα του 21ου αιώνα, οι επιστημονικές ανακαλύψεις ανοίγουν δρόμους που κάποτε ανήκαν στη σφαίρα της φαντασίας.
Τεχνητή νοημοσύνη, εξερεύνηση του διαστήματος, κατανόηση των πιο βαθιών δομών της ύλης και της ζωής. Κάθε απάντηση που βρίσκουμε γεννά νέα ερωτήματα, και αυτή η αέναη διαδικασία αποτελεί ίσως το πιο ελπιδοφόρο στοιχείο της ανθρώπινης φύσης.
Γιατί, τελικά, η δύναμή μας δεν έγκειται στο να γνωρίζουμε τα πάντα, αλλά στο ότι συνεχίζουμε να «αναζητούμε», να ρωτάμε και να «προβληματιζόμαστε». Κι έτσι… προχωράμε.
Ας μας στείλει ρε παιδιά και «κάποιος» ένα μήνυμα… από «μακριά»… Τόσο πια δύσκολο είναι!
