Οι πόλεμοι δεν αφήνουν πίσω τους μόνο νεκρούς, τραυματίες και κατεστραμμένες πόλεις. Αφήνουν και βαθιά κοινωνικά τραύματα, τα οποία συχνά γίνονται το έδαφος πάνω στο οποίο αναπτύσσεται ένα άλλο, λιγότερο ορατό αλλά εξίσου επικίνδυνο φαινόμενο: η εξάπλωση των ναρκωτικών.
Η ιστορία δείχνει ότι οι πόλεμοι και τα ναρκωτικά συνδέονται πολύ, πιο στενά απ’ όσο συνήθως πιστεύουμε. Σε περιόδους συγκρούσεων αυξάνεται όχι μόνο η χρήση ουσιών αλλά συχνά και η παραγωγή και η διακίνησή τους. Τα ναρκωτικά χρησιμοποιούνται ως μέσο φυγής από την πραγματικότητα, ως εργαλείο αύξησης της πολεμικής αποτελεσματικότητας και πολλές φορές ως πηγή χρηματοδότησης ένοπλων συγκρούσεων.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος. Η ναζιστική Γερμανία χορηγούσε στους στρατιώτες της το Pervitin, ένα παράγωγο της μεθαμφεταμίνης που περιόριζε την ανάγκη για ύπνο και ενίσχυε την αντοχή. Αντίστοιχα, οι βρετανικές και αμερικανικές δυνάμεις χρησιμοποίησαν αμφεταμίνες για τους πιλότους και τα πληρώματα των αεροσκαφών τους.
Στον πόλεμο του Βιετνάμ, χιλιάδες Αμερικανοί στρατιώτες κατέφυγαν στην ηρωίνη, τη μαριχουάνα και άλλες ουσίες για να αντιμετωπίσουν τη φρίκη των μαχών και το ψυχολογικό βάρος του πολέμου. Οι συνέπειες συνεχίστηκαν για χρόνια μετά την επιστροφή τους στις Ηνωμένες Πολιτείες, δημιουργώντας ένα σοβαρό κοινωνικό και υγειονομικό πρόβλημα.
Αλλά και οι άμαχοι δεν μένουν ανεπηρέαστοι. Όταν οι άνθρωποι βιώνουν καθημερινά βομβαρδισμούς, απώλειες, εκτοπισμό και αβεβαιότητα, πολλοί στρέφονται στις ουσίες αναζητώντας μια πρόσκαιρη ανακούφιση. Στη Γάζα, στο Αφγανιστάν, στη Συρία και σε πολλές άλλες εμπόλεμες περιοχές έχουν καταγραφεί αυξημένα ποσοστά χρήσης και εξάρτησης, συνδεδεμένα με το μετατραυματικό στρες και την κατάρρευση των δομών υγείας.
Την ίδια στιγμή, οι πολεμικές συγκρούσεις συχνά ευνοούν την ανάπτυξη παράνομων δικτύων διακίνησης. Μετά το 2001, το Αφγανιστάν εξελίχθηκε στον μεγαλύτερο παραγωγό οπίου παγκοσμίως, ενώ στη Μέση Ανατολή το Captagon απέκτησε τη φήμη του «ναρκωτικού του πολέμου», καθώς χρησιμοποιήθηκε από μαχητές για να παραμένουν ξύπνιοι επί ημέρες και να περιορίζουν το αίσθημα του φόβου.
Το πρόβλημα όμως δεν τελειώνει όταν σιγήσουν τα όπλα. Οι εξαρτήσεις, η παραβατικότητα και τα κοινωνικά τραύματα μεταφέρονται στις επόμενες γενιές, επιβαρύνοντας τις κοινωνίες για δεκαετίες.
Πέρα από την ανθρώπινη διάσταση, αξίζει να αναλογιστούμε και μια άλλη πλευρά του ζητήματος. Τα ναρκωτικά, τόσο σε περίοδο πολεμικής προετοιμασίας όσο και σε περίοδο ανοιχτής πολεμικής σύγκρουσης, μπορούν να λειτουργήσουν ως ένας «χρήσιμος εχθρός» για τον λαό που βοηθάει το ίδιο το σύστημα, αφού: Η εξάρτηση μειώνει τις αντιστάσεις, αμβλύνει τα κοινωνικά αντανακλαστικά, περιορίζει τη συλλογική δράση και αποδυναμώνει τη μαχητικότητα των ανθρώπων απέναντι στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν.
Γι’ αυτό και η μάχη κατά των ναρκωτικών δεν αφορά μόνο τη δημόσια υγεία. Αφορά την ποιότητα της δημοκρατίας, την κοινωνική συνοχή και τη δυνατότητα των πολιτών να παραμένουν ενεργοί, ενημερωμένοι και διεκδικητικοί.
Σε μια εποχή όπου οι πολεμικές εστίες πολλαπλασιάζονται και η ανασφάλεια μεγαλώνει, η πρόληψη, η θεραπεία και η κοινωνική εγρήγορση αποτελούν την πιο ουσιαστική απάντηση. Γιατί η ειρήνη δεν είναι μόνο η απουσία πολέμου. Είναι και η παρουσία μιας κοινωνίας που δίνει στους ανθρώπους της λόγους και να απαιτούν να ζουν με αξιοπρέπεια, ελπίδα και ελευθερία.
* Με αφορμή την παγκόσμια ημέρα κατά των ναρκωτικών
