Σε δημόσια διαβούλευση τέθηκε από την Πέμπτη (21/5) ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης, ο οποίος μεταξύ άλλων καταργεί τον δεύτερο γύρο των δημοτικών και περιφερειακών εκλογών.
Ο νέος κώδικας περιλαμβάνει σημαντικές ακόμη αλλαγές στο σύστημα εκλογής των δημοτικών και περιφερειακών αρχών όπως η εισαγωγή της ηλεκτρονικής ψηφοφορίας, η επιλογή και δεύτερου συνδυασμού από τις εκλογές του 2028, ο διαχωρισμός αρμοδιοτήτων και η επίλυση ζητημάτων οικονομικής διαχείρισης, εποπτείας και οικονομικής διαχείρισης των ΟΤΑ.
Συνολικά, πρόκειται για ένα νομοθέτημα 761 άρθρων, το οποίο ενσωματώνει και αλλάζει σχεδόν 2.000 διατάξεις που αφορούν κάθε πτυχή της λειτουργίας των δήμων και των περιφερειών της χώρας.
Ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης αποτελείται από έξι βιβλία:
– Το πρώτο βιβλίο περιέχει οργανωτικές διατάξεις για τη συγκρότηση της τοπικής αυτοδιοίκησης, την κατηγοριοποίηση των δήμων, τον τρόπο εκλογής δημοτικών και περιφερειακών αρχών και το πλαίσιο ελέγχου των προεκλογικών δαπανών.
– Στο δεύτερο βιβλίο περιγράφεται αναλυτικά το σύστημα διακυβέρνησης των δήμων, η ταξινόμηση των νομικών προσώπων της αυτοδιοίκησης και η καταστατική θέση των αιρετών.
– Οι αρμοδιότητες, η καταγραφή τους και ο τρόπος άσκησης αυτών περιέχεται στο τρίτο βιβλίο, δίνοντας έμφαση στην αποτελεσματική άσκηση των αρμοδιοτήτων από όλους τους δήμους και τις περιφέρειες της χώρας, ανεξαρτήτως του μεγέθους τους ή των ιδιαιτέρων χαρακτηριστικών τους.
– Στο τέταρτο βιβλίο συντελείται μια μεγάλη αλλαγή σε όλο το πλαίσιο της οικονομικής διαχείρισης των δήμων και των περιφερειών, με στόχο τη διευκόλυνση της οικονομικής τους λειτουργίας.
– Η συνταγματική επιταγή για τον έλεγχο αποκλειστικά της νομιμότητας των πράξεων των ΟΤΑ ρυθμίζεται στο πέμπτο βιβλίο, εισάγοντας ένα αντικειμενικό σύστημα ελέγχου εποπτείας.
– Τέλος, το έκτο βιβλίο επικεντρώνεται σε γενικές διατάξεις που αφορούν στη λειτουργία της αυτοδιοίκησης, με σημαντικότερη την ενσωμάτωση στο ελληνικό δίκαιο του πρόσθετου πρωτοκόλλου του Ευρωπαϊκού Χάρτη Τοπικής Αυτονομίας.
Επιλογή δεύτερου συνδυασμού και εναλλακτική ψήφος
Σύμφωνα με τις προωθούμενες αλλαγές οι αυτοδιοικητικές εκλογές στους 332 δήμους και τις 13 Περιφέρειες της χώρας θα διεξάγονται σταθερά ανά 5ετία, σε ένα γύρο, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου. Οι ψηφοφόροι θα «σταυρώνουν» τον συνδυασμό, τον δήμαρχο ή περιφερειάρχη που προτιμούν και αντιστοίχως τους συμβούλους όπως ακριβώς τους επέλεγαν έως σήμερα. Στο κάτω μέρος του ψηφοδελτίου ωστόσο θα παρατίθενται οι υπόλοιποι συνδυασμοί κατά σειρά ανακήρυξης ώστε ο εκλογέας, εφόσον το επιθυμεί, να δίνει εναλλακτική – συμπληρωματική ψήφο.
Μετά το κλείσιμο της κάλπης η καταμέτρηση θα διεξάγεται με τον τρόπο που έγινε και στις εκλογές του 2023.
Αν ο πρώτος σε σταυρούς συνδυασμός ξεπεράσει το 42% (σε περίπτωση άνω των δύο δημοτικών συνδυασμών που μετέχουν στις εκλογές), τότε εκλέγεται άμεσα δήμαρχος – περιφερειάρχης συγκεντρώνοντας τουλάχιστον τα 3/5 των εδρών. Σε αυτή την περίπτωση δεν λαμβάνεται υπόψη η εναλλακτική ψήφος.
Σε αντίθετη περίπτωση, αν δηλαδή κανείς συνδυασμός δεν περάσει τον πήχη του 42%, ενεργοποιείται άμεσα η β’ φάση καταμέτρησης.
Στη δεύτερη φάση προκρίνονται οι δύο πρώτοι συνδυασμοί -αυτοί δηλαδή που με το παλιό σύστημα θα περνούσαν στη δεύτερη Κυριακή- και στους σταυρούς που ήδη έχουν συγκεντρώσει θα προστίθενται οι εναλλακτικές ψήφοι που πιθανά έχουν πάρει από ψηφοφόρους που ως πρώτη επιλογή σταύρωσαν συνδυασμούς που δεν προκρίθηκαν στην β’ φάση. Νικητής θα είναι ο συνδυασμός που και στις δύο φάσεις πάρει τις περισσότερες ψήφους.
Παράλληλα εισάγεται η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψήφου.
Παράδειγμα
Υποθετικά αν ο «Α» συνδυασμός λάβει 40%, ο «Β» 36% ενώ οι υπόλοιποι συνδυασμοί συγκέντρωσαν αθροιστικά 24%.
Ας υποτεθεί ότι από το 24% των λοιπών, το 5% έδωσε «εναλλακτική» ψήφο στον «Α» συνδυασμό το 10% στον «Β» ενώ το υπόλοιπο 10% δεν επέλεξε κανένα. Το τελικό άθροισμα δίνει στον «Α» ποσοστό 45% και ανακηρύσσει νικητή τον «Β» με 46%.
Σύμφωνα με τα στοιχεία που έχουν συγκεντρώσει οι αρμόδιες υπηρεσίες του υπουργείου τη δεύτερη Κυριακή επιστρέφουν στην κάλπη σχεδόν οι μισοί από τους ψηφοφόρους που συμμετείχαν στον πρώτο γύρο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στον δήμο Αθηναίων, στον β’ γύρο των αναμετρήσεων του 2023 ψήφισε μόλις το 26,7%, στην Θεσσαλονίκη το 32,5% και στην Πάτρα το 44,5%. Πέραν αυτών, η προσέλευση και συμμετοχή των ετεροδημοτών καθίσταται σχεδόν αδύνατη όταν έχουν να διανύσουν εκατοντάδες χιλιόμετρα μέσα σε μια εβδομάδα ενώ έχει διαπιστωθεί ότι μεταφέρεται τεράστιο διοικητικό βάρος στις αυτοδιοικητικές υπηρεσίες και στους υπαλλήλους των δικαστηρίων
Το χρονοδιάγραμμα της ψήφισης
Στο σχέδιο νόμου γίνεται καταγραφή και συστηματοποίηση των αρμοδιοτήτων των δήμων και των περιφερειών στο πλαίσιο της πολυεπίπεδης διακυβέρνησης, με στόχο τη σαφή κατανομή τους μεταξύ των διαφορετικών επιπέδων διοίκησης. Με τον τρόπο αυτό, αποφεύγονται επικαλύψεις και κενά, ενώ ενισχύεται η συνεργασία μεταξύ των επιπέδων διακυβέρνησης (κεντρικό κράτος, δήμοι, περιφέρειες).
Όλες οι βασικές διατάξεις συγκεντρώνονται (σύμφωνα με την κυβερνητική πλευρά), σε έναν Κώδικα, ώστε να μην απαιτείται να ψάξει ή να γνωρίζει κάποιος ένα δαιδαλώδες παράπλευρο δίκαιο.
Τέλος, ο Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης είναι αναρτημένος για σχόλια και παρατηρήσεις στον διαδικτυακό τόπο της Ανοιχτής Διακυβέρνησης (opengov.gr) έως τις 4 Ιουνίου 2026. Προς ψήφιση αναμένεται να κατατεθεί στη Βουλή εντός του Ιουνίου.
Η κριτική της ΚΕΔΕ
Η Κεντρική Ένωση Δήμων Ελλάδας (ΚΕΔΕ) και εκπρόσωποι της Αυτοδιοίκησης τονίζουν πως το κείμενο προς διαβούλευση αφήνει άλυτο το κρίσιμο πρόβλημα της διαχρονικής υποχρηματοδότησης και της περιορισμένης οικονομικής ευχέρειας των δήμων.
Ακόμη, εντοπίζονται ανησυχίες ότι ο νέος κώδικας δίνει τη δυνατότητα στους ΟΤΑ να καθορίζουν δημοτικά τέλη και επιβαρύνσεις, κάτι που έχει προκαλέσει συζητήσεις περί δημιουργίας ενός «νέου ΕΝΦΙΑ».
Επίσης, σύμφωνα με αυτοδιοικητικούς φορείς, παρά τις αλλαγές, το νομοσχέδιο δε συνοδεύεται από την απαιτούμενη μεταφορά πόρων και ανθρώπινου δυναμικού, με αποτέλεσμα να χαρακτηρίζεται από κάποιους ως «ανεπαρκές» για να αποτελέσει μια σαρωτική μεταρρύθμιση.
