Πόσο επηρεάζει τελικά ο τόπος που ζεις το εισόδημά σου; Η γεωγραφία δεν είναι απλώς ένας παράγοντας αλλά εμπερικλείει και μία οικονομική και ιστορική διάσταση.
Η ανάλυση των εισοδημάτων σε επίπεδο Περιφερειών της Ευρώπης αποκαλύπτει μια πραγματικότητα, που κρύβεται πίσω από τις κουρτίνες των εθνικών μέσων όρων: βαθιές ανισότητες, άνθρωποι αόρατοι, ακόμη και σε τόπους ευημερίας, που ζουν αποκλεισμένοι και δυσκολεύονται να καλύψουν βασικές τους ανάγκες, ακόμη και σε χώρες, που θεωρητικά τουλάχιστον είναι εύρωστες.
Το 2024, σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, 72,1 εκατομμύρια άνθρωποι στην Ευρωπαϊκή Ένωση βρίσκονταν σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, ποσοστό που αντιστοιχεί στο 16,2% του πληθυσμού. Από άποψη εισοδήματος Δυτική Ελλάδα, Βόρειο Αιγαίο και Δυτική Μακεδονία διαπιστώθηκε πως είναι σε δυσμενέστερη θέση, ακόμη και χωρίς τον αφθώδη πυρετό ή την ευλογιά, διότι περίπου 3 στους 10 πολίτες αντιμετώπιζαν οικονομικές δυσκολίες.
Σύμφωνα με όσα ανέφερε στο in.gr ο Χάρης Δαλτζόγλου, διδάκτορας Κοινωνικής Πολιτικής του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης από το Ινστιτούτο ΕΝΑ, ο οποίος πραγματοποίησε την έρευνα για τις Περιφέρειες, το εθνικό ποσοστό φτώχειας για το 2023 στην Ελλάδα έφτασε το 19,5%. Οι Περιφέρειες παρουσίασαν σημαντικές αποκλίσεις απ’ αυτό το εθνικό ποσοστό (π.χ. Αττική 13,7%, και Δυτική Ελλάδα 30,6%). Μικρή βελτίωση παρουσίασαν οι περιφέρειες: Ηπείρου, Στερεάς Ελλάδας, Αν. Μακεδονίας και Θράκης, άλλες παρέμειναν στάσιμες: περιφέρεια Θεσσαλίας Νοτίου Αιγαίου, Αττικής, Ιονίων Νήσων, Κρήτης ή άλλες επιβαρύνθηκαν περαιτέρω: Βόρειο Αιγαίο, Δυτική Μακεδονία, Δυτική Ελλάδα.
Πέρα από τις γεωπολιτικές αναταράξεις, η οικονομική δυσπραγία της Γηραιάς Ηπείρου λόγω συρρίκνωσης της αυτοκινητοβιομηχανίας ή απολύσεων, ένεκα των ρομποτικών συστημάτων, της μεταναστευτικής κρίσης κ.ά., επηρεάζει άμεσα ή έμμεσα και τις οικονομίες χωρών – δορυφόρων, όπως είναι η Ελλάδα, που είναι εξαρτημένες σε συγκεκριμένα πεδία (τουρισμό, εξαγωγές, επενδύσεις κ.ά.).
Σε πρόσφατη ημερίδα στη Λέσβο, από το Ινστιτούτο Εναλλακτικών Πολιτικών ΕΝΑ, το Ινστιτούτο Ερευνών και Πολιτικής Στρατηγικής – ΙΝΕΡΠΟΣΤ και το Ινστιτούτο «Νίκος Πουλαντζάς» σε συνεργασία με το Εργαστήριο Τοπικής και Νησιωτικής Ανάπτυξης του Πανεπιστήμιο Αιγαίου αναφέρθηκε, πως χρειάζεται ένα νέο αναπτυξιακό μοντέλο, που θα λαμβάνει υπόψη τις ιδιαιτερότητες κάθε Περιφέρειας αλλά και των νησιών. Επισημάνθηκε, πως η ανάπτυξη του τουρισμού είναι απαραίτητη, όμως, η μονοκαλλιέργειά του, καθιστά τα νησιά, ευάλωτα σε κάθε διεθνή ή εγχώρια κρίση.
Η Ελλάδα λόγω του πρωτογενούς τομέα και του τουρισμού έχει έντονα χαρακτηριστικά εποχικότητας ενώ η νησιωτικότητα αποτελεί έναν κρίσιμο παράγοντα και δεν λείπουν και οι ενδοπεριφερειακές ανισότητες. Έτσι, ενώ είναι τόσο κοντά η Πάρος με τη Νάξο, οι οικονομίες τους είναι ολότελα διαφορετικές. Η Πάρος ζει από τον τουρισμό, έχει ισχυρό αλιευτικό στόλο κι ασχολείται με το μάρμαρο ενώ το πλεονέκτημα της Νάξου, που αναπτύσσεται τουριστικά, είναι η κτηνοτροφία και η γεωργία της ενώ για αιώνες συνδέθηκε με τη σμύριδα.
Η ομοιογένεια προφανώς δεν ισχύει κι ανάμεσα στα νησιά. Μέσα στην ίδια Περιφέρεια Νοτίου Αιγαίου ανήκουν, η Ρόδος, η Κάρπαθος, η Σαντορίνη, η Πάρος, η Κίμωλος, η Κάσος και το Αγαθονήσι κ.ά. Είναι σαφές πως οι αποκλίσεις είναι μεγάλες. Επιπλέον, διαφορετικές επαγγελματικές δραστηριότητες σημαίνουν και διαφορετικά επίπεδα διαβίωσης. Ένας ξενοδόχος και ένας δημόσιος υπάλληλος στην Πάρο δεν έχουν τις ίδιες οικονομικές απολαβές. Ούτε καν ένας μικρομεσαίος ξενοδόχος της Πάρου με έναν της Μυκόνου. Όμως, είναι σαφές ότι στα νησιά που παρατηρείται οικονομική ανάπτυξη, υπάρχουν και μεγαλύτερες επαγγελματικές ευκαιρίες.
Ο Άκης Κατσούλας, κοινωνιολόγος – ερευνητής, πρώην πρόεδρος των Ελλήνων Κοινωνιολόγων (ΣΕΚ), ανέφερε στη «Φωνή της Πάρου», πως το γενικότερο πλαίσιο και στην Ελλάδα και στην Ευρώπη, έχει δημιουργήσει μία ασφυκτική κατάσταση για ένα πλήθος νοικοκυριών, που δυσκολεύονται να τα βγάλουν πέρα, ακόμη και σε αγαθά πρώτης ανάγκης. Το γεγονός αυτό, το αποδίδει και στην οικονομική κρίση του 2009, που μπορεί να έφερε την Ελλάδα στα πρόθυρα της πτώχευσης αλλά επηρέασε συνολικά και την Ευρώπη. Στην Ελλάδα, λέει, λόγω έλλειψης παραγωγής, μεγάλης διαφθοράς και μνημονίων, η κατάσταση είναι ακόμη χειρότερη.
Η κρίση, όπως λέει, παίρνει μεγαλύτερες διαστάσεις σε συγκεκριμένες Περιφέρειες αλλά, αναλόγως, και στα νησιά. Όπως εξηγεί, αυτό συμβαίνει, διότι παρεμβαίνουν και εξωγενείς παράγοντες π.χ. κλιματική αλλαγή -θεομηνίες (Ιανός, Daniel), πανδημία αλλά και ζωονόσοι όπως η ευλογιά, ο αφθώδης πυρετός, που επηρεάζουν το εισόδημα. Ταυτόχρονα, εξηγεί, λόγω των τωρινών πολέμων, επηρεάζεται σημαντικά το ενεργειακό κόστος και το πρόβλημα διογκώνεται στα νησιά, όπου υπάρχει και το μεταφορικό κόστος, δυσκολεύοντας περισσότερο τη ζωή των μόνιμων κατοίκων των νησιών.
«Σ΄ αυτήν την περίοδο της μεγάλης κρίσης υπάρχουν περιοχές, που ευνοούνται έναντι άλλων, καθώς και πολίτες, οι οποίοι ασχολούνται με δραστηριότητες, που είναι κερδοφόρες. Βεβαίως αυτό δεν αλλοιώνει το συνολικό τοπίο, ανεξάρτητα από τις διαφορές που υπάρχουν από περιοχή σε περιοχή. Εκείνο, που είναι κοινό, ανεξαρτήτως Περιφερειών, όμως, είναι πως υπάρχει μία σημαντική μερίδα των πολιτών, που παρουσιάζει προβλήματα διαβίωσης και κοινωνικού αποκλεισμού. Πέρα από τις άλλες κοινωνικές ομάδες, πλήττονται και οι μικροί και οι μεσαίοι επιχειρηματίες, οι οποίοι δεν μπορούν να ανταπεξέλθουν στα μεγάλα κόστη και δεν μπορούν να συναγωνιστούν τις μεγάλες επιχειρήσεις. Ενώ ο τουρισμός εξακολουθεί να είναι το εθνικό προϊόν της χώρας, παρόλα αυτά και λόγω των πολέμων, βρίσκεται σε μια δυσχερή κατάσταση», σημειώνει.
Ο ίδιος επισημαίνει και το ζήτημα της εποχικότητας. «Πέρα από τις ενδοπεριφερειακές ανισότητες, υπάρχουν κι αυτές που είναι μέσα στα ίδια τα νησιά ή διαφέρουν από νησί σε νησί, λόγω των συγκριτικών πλεονεκτημάτων, που έχουν ορισμένα νησιά έναντι άλλων». Επιπλέον, κ. Κατσούλας τονίζει πως υπάρχει μία «νέα ευθραυστότητα, που προκύπτει κι επιδεινώνεται λόγω της κλιματικής αλλαγής.
Η πρόσφατη έρευνα, που έγινε ανάμεσα σε ελληνικά ινστιτούτα και σε ερευνητές του Πανεπιστημίου Αιγαίου, δείχνει τον εγκλωβισμό των νησιών, στη μονοδιάστατη κατάσταση του τουρισμού, γεγονός που φάνηκε ξεκάθαρα και τον καιρό της πανδημίας. Αυτό σημαίνει ότι οι τοπικές κοινωνίες είναι ιδιαίτερα ευάλωτες τόσο στην εποχικότητα, όσο και σε οποιαδήποτε ελληνική ή διεθνείς κρίσεις. Τα συμπεράσματα της έρευνας δείχνουν πως η Ελλάδα κινδυνεύει να εξελιχθεί σε μια χώρα πολλών ταχυτήτων με μεγάλες ενδοπεριφερειακές ανισότητες.
Σε κάθε περίπτωση, οι πολιτικές, που ακολουθούνται, θα πρέπει να εναρμονίζονται τόσο με το ελληνικό Σύνταγμα όσο και με τις ευρωπαϊκές αρχές, όπως το άρθρο 174 της Ευρωπαϊκής Συνθήκης, που αναγνωρίζει τις ιδιαιτερότητες των νησιωτικών περιοχών.
Άννα Στεργίου
